Μισός ψυχή, μισός κορμί…

Ο άνθρωπος από πολύ παλιά προσπαθεί να καταγράψει την περιπέτεια της ψυχής, να την τοποθετήσει κάπου, να γνωρίσει τα μυστικά της και κυρίως να δει πως συνδέονται τα ψυχικά φαινόμενα με την εμφάνιση σωματικών παθήσεων, πως δηλαδή καταγράφονται οι πληγές της ψυχής στο σώμα. Στην προσπάθεια αυτής της κατανόησης έχουν επιστρατευτεί η φιλοσοφία, η επιστήμη, αλλά και οι τέχνες.

Αυτές οι τελευταίες, μέσα από την καλλιτεχνική τους έκφραση, συμπυκνώνουν πολλές φορές νοήματα και σημασίες που μιλάνε τη γλώσσα της ψυχής και μεταφράζουν τα συναισθήματά της. Ο Οδυσσέας Ιωάννου γράφει:

Μισός ψυχή μισός κορμί
Κι η πείνα μου θηρίο
Μισή ζωή σπατάλησα
να ζήσουν και τα δύο

αποσυμβολοποιώντας τη σωματική καταγραφή των ψυχικών διεργασιών και την αγωνιώδη προσπάθεια του ανθρώπου να συνθέσει τις δύο του φύσεις σε μια ψυχοσωματική αναγεννητική ενότητα.

Στρες και σωματικά συμπτώματα

Πως εκβάλλει η ψυχή στο σώμα και τι συνδέει τις ψυχικές διεργασίες με τα σωματικά συμπτώματα; Ένας συνδετικός μηχανισμός που γνωρίζουμε όλοι, είτε προστρέχοντας στον καθημερινό, είτε στον επιστημονικό λόγο, είτε στη συνδρομή, τελευταία, των σύγχρονων ερευνητικών δεδομένων, είναι το στρες. Κι αν το στρες είναι ο δυναμοποιητικός παράγοντας ανάφλεξης σωματικών παθήσεων, ποιές είναι οι αφορμές για ένα ψυχικό τραυματισμό; Οι αφορμές είναι πολλές και κυρίως σηματοδοτούν μια μορφή απώλειας, βιολογικής, ψυχοκοινωνικής ή και συναισθηματικής.

Η κρίση που φέρνει μια απώλεια, για κάποιους ανθρώπους, είναι μια ευκαιρία να εκτιμήσουν τις εσωτερικές τους δυνατότητες, να ενεργοποιήσουν τα ψυχικά τους αποθέματα, να δημιουργήσουν νέες συνθέσεις, αξιοποιώντας τη δυσκολία, και να καταφέρουν να βγουν δυνατότεροι από την δύσκολη εμπειρία. Όταν, δηλαδή, ο ψυχισμός γνωρίζει να μάχεται αυξάνει τις πιθανότητες να δει την κρίση ως ευκαιρία για αλλαγή.

Από την άλλη ένας αδύναμος ψυχισμός δεν μπορεί να μεταβολίσει τα ψυχοπιεστικά γεγονότα, αυξάνει σε μη διαχειρίσιμο επίπεδο το άγχος και συρρικνώνοντας τις εσωτερικές του άμυνες εκδηλώνει σωματικά συμπτώματα. Στους αδύναμους ψυχισμούς δεν υπάρχει κάποια a priori ψυχοπαθολογία, αλλά κυρίως υπάρχει ένας ενοχικός πυρήνας και μια διάθεση να δένονται με τα βάσανά τους.

Παθήσεις δέρματος, αλλεργίες και άλλες ψυχοσωματικές εγγραφές

Το σώμα γίνεται η γέφυρα επικοινωνίας του ατόμου, ο συμβολικός πομπός που εκπέμπει τα μηνύματα της ψυχής. Έχει, επομένως, ενδιαφέρον να δούμε που και πως αποτυπώνονται αυτά τα μηνύματα, πως, δηλαδή, οι ψυχικές διεργασίες εκβάλουν στο σώμα. Οι καταγραφές του άγχους στο σώμα αποτυπώνονται καταρχήν στο δέρμα, το οποίο βιολογικά και συμβολικά αποτελεί το όριο της ανθρώπινης οντότητας.

Ως εκ τούτου οι παθήσεις του δέρματος είναι από τα πιο συνηθισμένα ψυχοσωματικά συμπτώματα, αλλά κι από εκείνα που δείχνουν ένα ψυχισμό που παλεύει να διατηρήσει την ψυχική του υγεία, που παλεύει να ακουστεί.

Οι ψυχοσωματικές εγγραφές που θα μπορούσαν να αναφερθούν είναι πολλές, όπως για παράδειγμα οι αλλεργίες, οι οποίες εκφράζουν τη δυσκολία της προσωπικής διαφοροποίησης του υποκειμένου, η υποχονδρία, ως μια ναρκισσιστική υπερεπένδυση, μια απόπειρα του υποκειμένου να αποπλανήσει την ψυχή, εστιάζοντας στις ενδεχόμενες ασθένειες του σώματος και οι χρόνιοι πόνοι, σωματικοί πόνοι που έρχονται ως υποκατάστατο ψυχικών πόνων που δεν βιώνονται. Όπως επίσης και οι σωματικές εκδηλώσεις του άγχους που εμφανίζονται ως ταχυκαρδίες, αρρυθμίες, πίεση, στομαχόπονοι, πονοκέφαλοι, ίλιγγοι, μυϊκοί πόνοι, σεξουαλικές διαταραχές, κ.α.

Το άγχος έχει το δικό του πρόσωπο

Το άγχος έχει όμως, πέρα από τις σωματοποιήσεις, και το δικό του πρόσωπο, παίρνει τη δική του μορφή. Αφενός λειτουργεί ως ένας μηχανισμός επαγρύπνησης, ως προειδοποιητικό σήμα για να αντιμετωπίσουμε μια δύσκολη φάση. Έρχεται όμως κι ως διαταραχή πανικού, οι γνωστές κρίσεις άγχους που συνοδεύονται από έντονες σωματοποιημένες εκδηλώσεις, όπως ταχυκαρδία και αυξημένη αίσθηση κατάρρευσης, αλλά και ψευδαισθήσεις που αλλοιώνουν την πραγματικότητα και φτάνουν ως την αίσθηση ενός επικείμενου θανάτου. Η αίσθηση πανικού συμπυκνώνει την αδυναμία διαχείρισης της απώλειας και τον κοπιαστικό αγώνα να ελέγχει κάποιος τα πάντα, προκειμένου να μην τα χάσει.

Το άγχος, επίσης, μετατρέπεται σε φοβία. Οι φοβίες έχουν ενδιαφέρον διότι προβάλλουν προς τα έξω έντονες, απωθημένες και απαγορευμένες επιθυμίες, μεταθέτοντας το συναίσθημα του φόβου σε μια εξωτερική τρομακτική εικόνα, σε ένα άλλο αντικείμενο που γίνεται η ρίζα της φοβίας και δημιουργεί το αίσθημα του άγχους, όπως παραδείγματος χάρη ο φόβος για το ύψος, τα ζώα, κ.α.

Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα, λοιπόν, παρότι δυσάρεστα κι ανεπιθύμητα, ανοίγουν το δρόμο και οδηγούν τον άνθρωπο στα μονοπάτια της ψυχής, έτσι ώστε να μπορέσει να συνομιλήσει μαζί της και να συνθέσει αρμονικά την ύπαρξή του ως μια ψυχοσωματική ολότητα. Να πετύχει δηλαδή παραφράζοντας τους παραπάνω στίχους να είναι τόσος ψυχή, όσο κορμί… και να χορτάσει τη ζωή.

Όταν το σώμα… μιλάει

Τον τελευταίο καιρό παρατηρώ μια σημαντική αύξηση των περιστατικών που απευθύνονται στο γραφείο μου με συμπτώματα κρίσεων πανικού, άγχους, κατάθλιψης, φοβίες, κ.α.

Αναρωτιέμαι σε ποιον βαθμό έχει συμβάλλει σε αυτή την αύξηση η συνεχιζόμενη οικονομική κρίση και το αδιέξοδο που ζούμε κι αν ως άνθρωποι έχουμε τα κατάλληλα εργαλεία να παλέψουμε τα ζόρια που ανέδειξε η κρίση, τόσο σε ατομικό, όσο και σε οικογενειακό και κοινωνικό επίπεδο. Τι κάνουμε δηλαδή στα ζόρια, πώς έχουμε γαλουχηθεί να αντιμετωπίζουμε τις αντιξοότητες και την αβεβαιότητα. Σε μια πρώτη ανάγνωση θα έλεγα πως οι παραπάνω ψυχικές δυσλειτουργίες αποτελούν, στις περισσότερες περιπτώσεις, ένα ηχηρό σύμπτωμα αναδυόμενων αντιδράσεων στα αδιέξοδα που βιώνει ο σημερινός άνθρωπος, παρά σημάδια ψυχικής ασθένειας. Έτσι, αν τις δούμε ως σύμπτωμα μιας ευρύτερης δυσλειτουργίας τα ψυχικά αυτά φαινόμενα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο εργαλειακά με εξωγενείς τεχνικές (τεχνικές χαλάρωσης, διατροφή, φαρμακευτική αγωγή, κ.λπ.). Απαιτούν μια βαθιά εσωτερική αναζήτηση, η οποία ξεκινά από τη συμπεριφορική και γνωσιακή αναδόμηση του εαυτού και συνεχίζει με ενδοσκόπηση και συνεχή αυτοβελτίωση. Με άλλα λόγια χρειάζεται να διαβάσουμε όλα τα παραπάνω φαινόμενα ως ψυχοσωματικές εκφράσεις σαν μια κραυγή του σώματος και της ψυχής απέναντι στα προσωπικά και κοινωνικά αδιέξοδα.

Οι άνθρωποι σήμερα κινούνται σε ένα πλαίσιο συνεχών ανατροπών. Η ζωή τους ρυθμίζεται σε δόσεις, όπως ρυθμίζονται και οι οφειλές τους στις εφορίες και στα ασφαλιστικά ταμεία. Οι εξωτερικοί κίνδυνοι και τα ζόρια αυξάνουν διαρκώς. Κι όσο βαθαίνει η κρίση και αντιμετωπίζεται πλέον ως καθεστώς τόσο ενισχύονται οι φόβοι και η αίσθηση ενός συνεχούς κινδύνου κι αδιεξόδου. Σε αυτήν την κατάσταση το άτομο νιώθει ακινητοποιημένο, δίχως περιθώρια επιλογών, νιώθει δηλαδή πως δεν έχει τη ζωή του στα χέρια του.

Ποιοι είναι όμως αυτοί που ακινητοποιούνται περισσότερο και γιατί; Συνήθως είναι οι άνθρωποι με καταπιεσμένες ανάγκες και συναισθήματα, με ανεκπλήρωτα θέλω και ανέκφραστες επιθυμίες, που δεν εκπαιδεύτηκαν να εκφράζουν τα ζόρια και τους θυμούς τους κι έτσι δεν έμαθαν ποτέ να αναλαμβάνουν και την ευθύνη αυτών. Είναι οι άνθρωποι που εξ απαλών ονύχων (δηλαδή από μωρά) έμαθαν να μην εκφράζουν ορισμένα συναισθήματα θεωρώντας τα «αρνητικά». «Μην κλαις, μην φοβάσαι, μην θυμώνεις, μην στεναχωριέσαι, κ.λπ.». Μαθαίνοντας έτσι από παιδιά να ενοχοποιούν τα συναισθήματα και να τα απωθούν. Όμως η μη έκφραση των συναισθημάτων δεν σημαίνει πως αυτά δεν υπάρχουν. Ένας άνθρωπος που εκπαιδεύεται από παιδί να μην εκφράζει τα συναισθήματά του, ως ενήλικας θα δημιουργήσει συναισθηματικές θρομβώσεις και ακρωτηριασμούς, έναν όγκο δηλαδή από συσσωρευμένα και ανέκφραστα συναισθήματα, ανάγκες και επιθυμίες. Όσο πιο έντονες είναι οι ανάγκες, οι επιθυμίες και τα συναισθήματα που παραμένουν ανέκφραστα, τόσο περισσότερο αφήνουν το αποτύπωμά τους μέσα τους. Είναι σαν να στριμώχνονται στο ασυνείδητο και κάποια στιγμή με αφορμή ένα έντονο γεγονός θα ξεχειλίσουν με βία προς τα έξω, είτε ως ψυχοσωματική ασθένεια, είτε ως νεύρωση. Στην ουσία οι ψυχοσωματικές αντιδράσεις λειτουργούν ως συναγερμός πως κάτι συμβαίνει και ως προσπάθεια της ψυχής να ακουστεί.

«Μου έρχεται να ουρλιάξω», λέμε, αλλά σχεδόν πάντα το κρατάμε μέσα μας. Θέλουμε να κλάψουμε, μα το πνίγουμε, ακόμη και το να ξεκαρδιστούμε στα γέλια μπορεί να το επικρίνουμε ως αγενές. Έτσι ακριβώς θα αντιδράσουμε κι όταν ποθήσουμε κάτι ή όταν φοβηθούμε, ή όταν στεναχωρηθούμε κ.λπ., θα το πνίξουμε. Όσα όμως δεν λέει το στόμα τα λέει το σώμα, εκδηλώνοντας ψυχοσωματικές ασθένειες, από ήπιες έως περισσότερο σοβαρές.

Οι κρίσεις άγχους, όταν συμβαίνουν, αποδιοργανώνουν τον άνθρωπο, τον οδηγούν σε εμμονές και σε διάφορα ψυχοσωματικά προβλήματα, όπως κατάθλιψη, παχυσαρκία, καρδιαγγειακά νοσήματα, κακή ποιότητα ύπνου, κατάχρηση ουσιών, κ.λπ. Η διαρκής αίσθηση άγχους απομακρύνει τον άνθρωπο από την πραγματικότητα και ουσιαστικά λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας που σκεπάζει τους πραγματικούς φόβους και τον καθιστά ανήμπορο να διαχειριστεί την καθημερινότητα. Ο πανικός για παράδειγμα είναι η εκδήλωση ενός έντονου και αδιόρατου φόβου, ο οποίος φτάνει σε σημείο τρόμου. Το άτομο νιώθει ανήμπορο και δεν ελέγχει τον εαυτό του. Δεδομένου πως ο τρόμος είναι η φυσιολογική αντίδραση σε έναν άμεσο κίνδυνο, οι κρίσεις πανικού είναι μια σημαντική πληροφορία πως το άτομο από κάτι κινδυνεύει, κάτι το απειλεί. Όταν αυτό δεν υφίσταται ως πραγματικός κίνδυνος στο περιβάλλον του ατόμου, τότε είναι σημάδι πως υπάρχουν φόβοι που δεν έχει εκφράσει κι έχει απωθήσει μέσα του. Σε ασυνείδητο επίπεδο οι έντονες φοβίες δίνουν φωνή σε αυτούς τους φόβους.

Για έναν άνθρωπο με υγιές ψυχολογικό υπόβαθρο οι κρίσεις μπορούν να υποχωρήσουν ακόμη και από τις πρώτες συνεδρίες, αν αλλάξει την οπτική, δώσει δηλαδή διαφορετικά νοήματα και σημασίες στις κρίσεις. Έτσι θα έρθει σε επαφή με πιο συνειδητά κομμάτια του εαυτού του, θα μπορέσει να αντιληφθεί τους πραγματικούς του φόβους, θα μάθει να τους εκφράζει και θα αναζητήσει περισσότερο λειτουργικές λύσεις στις αιτίες που τους δημιούργησαν. Όταν όμως υπάρχει ασταθές ψυχολογικό υπόβαθρο, όλα αυτά τα συμπτώματα (φοβίες, κρίσεις πανικού, άγχους, κ.λπ.) μπορούν να οδηγήσουν σε σοβαρότερα συμπτώματα όπως αυτοκτονικές τάσεις, ψυχώσεις, ψυχαναγκασμούς, κ.α.. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται ψυχιατρική ή/και φαρμακευτική αγωγή.

Κλείνοντας θα έλεγα πως είναι σημαντικό οι άνθρωποι να αφουγκράζονται τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους, να παίρνουν χρόνο με τον εαυτό τους και να επικοινωνούν τις δυσκολίες τους. Όταν όμως δεν το κάνουν και τα επίπεδα του άγχους δεν είναι διαχειρίσιμα, τότε χρειάζονται σίγουρα εξωτερική βοήθεια.

ΜΙΛΑ λοιπόν, μοιράσου τις ανάγκες και τα συναισθήματά σου και κάνε τις ψυχοσωματικές κρίσεις αφετηρία για ένα εσωτερικό ταξίδι αναζήτησης του εαυτού σου και των νέων του δυνατοτήτων.