Σημεία των καιρών...

Η περίοδος της Μεγάλης Εβδομάδας μας εντάσσει σε ένα κύκλο πένθους και μας μαθαίνει να το διαχειριζόμαστε, κυρίως δίνοντάς μας τα συλλογικά εκείνα στηρίγματα για να καταφέρουμε να το νοηματοδοτήσουμε.

Η Μεγάλη Εβδομάδα δεν είναι επομένως απλώς και μόνο μια θρησκευτική αφήγηση, αλλά λειτουργεί κι ως ένα συλλογικό τελετουργικό πένθους. Μέσα από τη διαδοχή των ημερών (προδοσία, εγκατάλειψη, πόνος, θάνατος, ανάσταση), οι άνθρωποι «μυούνται» σε μια διαδικασία που μοιάζει πολύ με τις φάσεις της απώλειας. Τα πάθη του Χριστού δεν ανασύρουν μόνο την ανάμνηση ενός γεγονότος, αλλά μας εντάσσουν σε ένα επαναλαμβανόμενο και κοινό βίωμα, τον θρήνο της απώλειας και την νοηματοδότησή της σε κάτι νέο.

Αυτό έχει τρεις σημαντικές ψυχολογικές διαστάσεις. Η πρώτη είναι η κανονικοποίηση του πένθους. Το πένθος δεν παρουσιάζεται ως κάτι παθολογικό ή ως μια ατομική αδυναμία, αλλά ως ένα αναπόφευκτο και «ιερό» κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας.

Η δεύτερη διάσταση αφορά τη δημιουργία ενός συλλογικού πλέγματος που συγκρατεί και νοηματοδοτεί το πένθος. Η κοινότητα, μέσα από τις ακολουθίες, τα σύμβολα και τις ιστορίες, λειτουργεί σαν ένας συλλογικός χώρος που υποδέχεται και αντέχει το συναίσθημα του θρήνου. Αυτό που για τον κάθε άνθρωπο θα ήταν ίσως αβάσταχτο, γίνεται περισσότερο ανεκτό όταν μοιράζεται στους κόλπους της κοινότητας.

Η τρίτη διάσταση αφορά τα νοήματα και τους συμβολισμούς που κουβαλά η Μεγάλη εβδομάδα με κορύφωση την Ανάσταση, η οποία μεταμορφώνει τον πόνο και τον εντάσσει σε μια ευρύτερη αφήγηση, όπου ο θάνατος δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Αυτό είναι κρίσιμο γιατί προσφέρει ένα πρότυπο για το πώς μπορεί κανείς να διαχειριστεί και να μετασχηματίσει την απώλεια χωρίς να διαλυθεί από αυτήν.

Αν τη δούμε στην υπαρξιακή της διάσταση η Μεγάλη Εβδομάδα λειτουργεί σαν ένα συμβολικό εργαστήριο πένθους όπου μαθαίνουμε όχι μόνο να αποφεύγουμε την απώλεια, αλλά να τη μεταμορφώνουμε.

Βεβαίως θα πει κανείς ότι στην εποχή μας ακόμη κι αυτό το αποφεύγουμε, καθώς μοιάζει να παρακάμπτουμε εντέχνως τα συμβολικά βήματα του πένθους της Μεγάλης Εβδομάδας. Ενώ εναγωνίως περιμένουμε και συμμετέχουμε ένθερμα στους συμβολισμούς του Μεγάλου Σαββάτου και της Κυριακής του Πάσχα και ίσως καθόλου στην κατάνυξη των προηγούμενων ημερών.

...Σημεία των καιρών

Πάσχα, το «πέρασμα» από την ανάθεση στην επιλογή ή αλλιώς, εσείς που θα κάνετε Πάσχα φέτος;

Το Πάσχα, πέρα από τη θρησκευτική του διάσταση, μπορεί να ιδωθεί ως μια βαθιά υπαρξιακή και ψυχολογική διεργασία μετάβασης. Δεν αφορά μόνο τη μνήμη ενός κοσμικού δράματος, αλλά και μια εσωτερική πορεία από την ανάθεση στην επιλογή, από την ασυνείδητη συμμόρφωση προς ένα πιο συνειδητό ανήκειν.

Στα πρώτα στάδια της ζωής μας, το «ανήκειν» είναι σχεδόν αυτονόητο και δεδομένο. Ανήκουμε εκεί όπου μας τοποθετούν, στην κουλτούρα της οικογένειας και της κοινωνίας, στα έθιμα και στις παραδόσεις τους. Η εγγραφή της κουλτούρας στον ψυχισμό μας διαμορφώνει την προσωπικότητά μας και καθορίζει τις επιλογές μας. Το που θα κάνουμε Πάσχα, λόγου χάρη, πολλές φορές έρχεται ως συνέχεια μιας διαγενεακής πορείας που εγγράφεται στο συλλογικό μας ασυνείδητο. Πρόκειται, δηλαδή, για μια μορφή «ανάθεσης», μιας απόφασης που διαμορφώνεται μέσα από τις επιρροές μας. Ωστόσο, καθώς το άτομο ωριμάζει, αναδύεται η δυνατότητα, και η ανάγκη βεβαίως, της επιλογής.

Το ερώτημα, επομένως, «πού θα κάνω Πάσχα;» παύει να είναι πρακτικό και αποκτά υπαρξιακές διαστάσεις, καθώς βάζει τον άνθρωπο μπροστά σε νέες επιλογές και διλήμματα: να συνεχίσει την παράδοση, να διαφοροποιηθεί ή να την επανανοηματοδοτήσει;

Η επιλογή για το «που θα κάνω Πάσχα» λειτουργεί ως καθρέφτης του «ποιος είμαι» και «που ανήκω». Το Πάσχα, με τη συμβολική του ένταση, φέρνει στην επιφάνεια αυτό το ερώτημα: ποιοι είναι «οι δικοί μου άνθρωποι»; Και κυρίως το υπαρξιακό ερώτημα «ανήκω εκεί όπου αισθάνομαι ότι αναγνωρίζομαι, ότι συνδέομαι, ότι μπορώ να υπάρξω αυθεντικά»;

Το σημαντικό είναι δηλαδή να ανήκω συνειδητά και να νιώθω ελεύθερος στο πλαίσιο που με περιβάλλει. Υπό αυτή την έννοια το ανήκειν μεταμορφώνεται σε ψυχικό βίωμα που συγκροτεί και δίνει νόημα στο εγώ. Κι αυτό το νόημα μπορεί να είναι διαφορετικό, αλλά πάντα χρειάζεται να αγγίζει την αλήθεια μας. Μπορεί κάποιος να επιλέξει να επιστρέψει στην οικογένεια καταγωγής, επιβεβαιώνοντας ένα δεσμό. Μπορεί, όμως, και να επιλέξει να δημιουργήσει ένα νέο πλαίσιο ανήκειν, με φίλους, συντρόφους, ή ακόμη και μόνος του, αν αυτό εκφράζει βαθύτερα την εσωτερική του αλήθεια. Το σημαντικό είναι σε κάθε επιλογή να αισθάνεται ότι υπερασπίζεται την αυθεντικότητά του, ότι η απόφασή του στηρίζεται στην επιλογή του ποιος θέλει να είναι, που και πώς να ανήκει κι όχι στις επιρροές των άλλων.

Η μετάβαση από την επιρροή στην επιλογή δεν είναι, βέβαια, απλή υπόθεση, ούτε ανώδυνη. Πολλές φορές συνοδεύεται από ενοχές, συγκρούσεις και αμφιθυμίες. Η απομάκρυνση από το «έτσι γίνεται» στο «έτσι επιλέγω» απαιτεί μια βαθιά ψυχική εργασία και την ανάληψη της προσωπικής ευθύνης. Σε αυτό το πλαίσιο, το Πάσχα συμβολίζει την πορεία προς μια εσωτερική Ανάσταση. Συμβολίζει την αναγέννηση του εαυτού που δεν ζει πλέον μόνο μέσα από τα σχήματα που του δόθηκαν, αλλά μέσα από αυτά που ο ίδιος επεξεργάστηκε, φιλτράρισε και επέλεξε. Η επιλογή δεν σημαίνει ότι κάποιος απορρίπτει όσα τον συνδέουν με το παρελθόν, σίγουρα όμως σημαίνει ότι τα μεταβολίζει με βάση τις ανάγκες και τις επιθυμίες του. Επομένως το κρίσιμο σημείο δεν είναι μόνο το «πού ανήκω», αλλά το «πώς ανήκω». Αν ανήκω μέσα από την επιρροή, τότε η συμμετοχή μου ενδέχεται να είναι μηχανική, φορτισμένη με υποχρεώσεις ή πολλαπλούς φόβους απόρριψης. Αν, αντίθετα, ανήκω μέσα από την επιλογή, τότε οι σχέσεις αποκτούν μια διαφορετική ποιότητα, γίνονται ζωντανές, αυθεντικές και χτίζονται συνθετικά και διαλογικά.

Το Πάσχα, λοιπόν, γίνεται ένα ετήσιο «τεστ συνειδητότητας», μας καλεί να αναρωτηθούμε, «ζω τη ζωή μου ως συνέχεια μιας ανάθεσης ή ως έκφραση μιας επιλογής»; «Οι άνθρωποι γύρω μου είναι δικοί μου επειδή έτσι έμαθα ή επειδή έτσι νιώθω»;

Σε ψυχικό επίπεδο το βαθύτερο μήνυμα αυτής της περιόδου είναι η «Ανάσταση» ως ως ψυχική δυνατότητα. Η δυνατότητα, δηλαδή, να περάσουμε από το δεδομένο στο ζητούμενο, από το «ανήκω επειδή πρέπει» στο «ανήκω επειδή το θέλω». Αυτή η μετάβαση, όσο δύσκολη κι αν είναι, συνιστά μια από τις πιο ουσιαστικές μορφές ελευθερίας, αυτή που νιώθεις ότι είσαι ελεύθερος εκεί όπου ανήκεις κι ανήκεις εκεί που νιώθεις ελεύθερος.

Ο Ιούδας ως αναγκαία μορφή του Θείου δράματος

Πίστευε και μη, ερεύνα. Η πίστη δίνει στον άνθρωπο μια οντολογική ασφάλεια. Του παρέχει όλα εκείνα τα στηρίγματα για να νοηματοδοτεί τη ζωή του. Η πίστη βέβαια δεν έχει μόνο θρησκευτικό περιεχόμενο. Δεν περιορίζεται στη θεολογία, αλλά στη γενικότερη ανάγκη του ανθρώπου να ερευνήσει τη φύση του και να δώσει απαντήσεις στα υπαρξιακά του ερωτήματα. Η πίστη επίσης δεν συνιστά τη δογματική υπεράσπιση μιας αντίληψης, αλλά διαχέεται όπως το φως, καθώς αντανακλά την επιθυμία του, τη βαθιά του πίστη στην αναζήτηση του καλού.

Στο πλαίσιο αυτό οι συμβολισμοί των ιστοριών, είτε αυτές προέρχονται από τη μυθολογία, είτε από την θρησκεία, είτε από την Ιστορία, χρειάζονται τις αντίστοιχες αποκωδικοποιήσεις και αντιστοιχήσεις με τα κοινωνικά συμφραζόμενα. Στη δική μας χριστιανική παράδοση τα πρόσωπα με τους μεγαλύτερους συμβολισμούς είναι του Χριστού και της Παναγίας. Ωστόσο υπάρχουν επιμέρους προσωπικότητες οι οποίες αξίζουν μια ιδιαίτερη προσοχή.

Στο θείο δράμα των Παθών, ο Ιούδας παραμένει ίσως η πιο αμφιλεγόμενη και ταυτόχρονα η πιο παρεξηγημένη μορφή. Παραδοσιακά, έχει ταυτιστεί με την προδοσία και την ηθική πτώση. Ο Ιούδας έγινε συνώνυμο της προδοσίας. Η μορφή του αντανακλά τη φιλαργυρία. Ίσως αναδεικνύει και την απογοήτευση για την ειρηνική επανάσταση που δεν άλλαζε τον κόσμου γύρω του. Ίσως αναδείκνυε και μια πρόκληση, δηλαδή να ωθούσε τον Ιησού στο να αποδείξει τη θεότητά του.

Ωστόσο, μια βαθύτερη ανάγνωση μάς καλεί να τον δούμε όχι απλώς ως τον «κακό» της ιστορίας, αλλά ως ένα πρόσωπο δομικά απαραίτητο για την εξέλιξη του ίδιου του Θείου δράματος.

Αν αφαιρέσουμε τον Ιούδα από την αφήγηση, το ερώτημα που προκύπτει είναι καίριο: πώς θα εξελισσόταν το γεγονός της Σταύρωσης; Οι Ρωμαίοι γνώριζαν ήδη ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Η δημόσια παρουσία του, η διδασκαλία του και η αναταραχή που προκαλούσε δεν ήταν κρυφές. Γιατί, λοιπόν, χρειάστηκε η «υπόδειξη» του Ιούδα; Γιατί χρειάστηκε ο συμβολισμός του φιλιού; Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται όχι στην ιστορική αναγκαιότητα, αλλά στη συμβολική λειτουργία του Ιούδα. Η πράξη της προδοσίας δεν εξυπηρετεί απλώς την πλοκή του δράματος, την ενεργοποιεί, της δίνει κατεύθυνση, την ωθεί προς την κορύφωση.

Υπό αυτό το πρίσμα, ο Ιούδας δεν είναι μόνο προδότης, αλλά γίνεται φορέας μιας μετάβασης. Εκείνος που, μέσα από μια πράξη ρήξης, καθιστά δυνατή τη γέννηση του καινούργιου. Η «προδοσία» του μπορεί να ιδωθεί ως μια υπαρξιακή και συμβολική πράξη: για να αναδυθούν τα νέα νοήματα, κάτι παλιό πρέπει να διαρραγεί. Η πίστη, η βεβαιότητα, η ασφάλεια, όλα τίθενται υπό δοκιμασία.

Σε αυτή την ανάγνωση, ο Ιούδας δεν υποκύπτει απλώς στο πάθος των χρημάτων. Τα τριάντα αργύρια δεν αρκούν για να εξηγήσουν το βάθος της πράξης του. Αντιθέτως, μοιάζει να «εξαργυρώνει» κάτι πιο βαρύ: την ίδια την ανθρώπινη φύση. Αναλαμβάνει, θα λέγαμε, ένα ρόλο σχεδόν τραγικό, ένα ρόλο που προϋποθέτει τη διαρκή του καταδίκη στη συλλογική μνήμη. Γίνεται εκείνος που θα κουβαλήσει το βάρος της ενοχής, ώστε το δράμα να ολοκληρωθεί.

Αυτή η διάσταση τον φέρνει κοντά σε μια αντι-ηρωική, αλλά βαθιά υπαρξιακή μορφή. Σα να λειτουργεί ως «αντίστροφος σωτήρας»: δεν σώζει μέσω της θυσίας της ζωής του, αλλά μέσω της θυσίας της εικόνας του. Γίνεται ο φορέας του στίγματος, ο αποδέκτης της συλλογικής προβολής του κακού. Με έναν παράδοξο τρόπο, παίρνει πάνω του τις «αμαρτίες» των άλλων, όχι για να λυτρωθεί, αλλά για να ολοκληρωθεί το νόημα της θυσίας.

Η λογική αυτή δεν είναι ξένη στη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία. Στο μυθιστόρημα «Αναφορά στον Γκρέκο» του Καζαντζάκη, συναντούμε μια ανάλογη μορφή, τον Νικολιό. Το παιδί που τόλμησε να πει στο δάσκαλο «σώπασε, να ακούσουμε τα πουλιά» μια αθώα, αλλά και ουσιαστικά ρηξικέλευθη πράξη. Η άρνησή του να υποταχθεί στην αυθεντία, η προτεραιότητα που δίνει στην άμεση εμπειρία της ζωής έναντι της επιβεβλημένης γνώσης, τον καθιστούν «ύποπτο». Είναι αυτός που προδίδει την κατεστημένη τάξη. Και όταν αργότερα ο δάσκαλος αναζητά ένα πρόσωπο για να προσωποποιήσει τον Ιούδα, δείχνει εκείνον. Όχι γιατί πρόδωσε κάτι, αλλά γιατί τόλμησε να διαφοροποιηθεί, γιατί, με έναν τρόπο, «διέκοψε» την κανονικότητα. Ο Νικολιός γίνεται έτσι ένας μικρός Ιούδας, όχι ως προδότης, αλλά ως φορέας της διατάραξης της «τάξης».

Αυτό μας οδηγεί σε μια ευρύτερη κατανόηση ότι κάθε κοινωνία φαίνεται να έχει ανάγκη από τέτοιες μορφές. Από ανθρώπους που, συνειδητά ή ασυνείδητα, αναλαμβάνουν το ρόλο εκείνου που θα κατηγορηθεί, θα στιγματιστεί, θα τοποθετηθεί στο περιθώριο. Είναι οι «μικροί Ιούδες» της καθημερινότητας. Αυτοί που μάλλον δεν εξαργυρώνουν απαραίτητα την πράξη τους, μια και συχνά δεν έχουν καν όφελος, παρά να στέκονται σε μια οριακή θέση, σαν να κατανοούν ή/και να διαισθάνονται, ότι η ύπαρξή τους εξυπηρετεί μια βαθύτερη λειτουργία.

Η λειτουργία αυτή σχετίζεται με την εξέλιξη, με την ανάγκη του συστήματος να μετασχηματίζεται. Για να αλλάξει κάτι, πρέπει πρώτα να διαταραχθεί η υπάρχουσα ισορροπία. Και εκείνος που θα φέρει αυτή τη διαταραχή, σπάνια αναγνωρίζεται ως ευεργέτης, αντιθέτως, γίνεται φορέας της ενοχής.

Ο Ιούδας, λοιπόν, μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο ως πρόσωπο της προδοσίας, αλλά ως σύμβολο της αναγκαίας ρήξης, αυτής που ανοίγει το δρόμο για το νέο, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει την προσωπική καταδίκη εκείνου που την προκαλεί. Κι όπως για κάθε συμβολικό πρόσωπο το τελικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος ήταν ο Ιούδας πραγματικά, αλλά ποιον ρόλο παίζει, και θα συνεχίζει να παίζει, μέσα στις δικές μας ιστορίες.

Η λύπη της χαράς και η χαρά της λύπης

Το Πάσχα συνοδεύεται από ένα αίσθημα χαράς. Μια χαρά που δεν εμφανίζεται αιφνίδια ούτε αυθαίρετα, αλλά αναδύεται ως λύτρωση μέσα από την ακολουθία των γεγονότων της Μεγάλης Εβδομάδας, της Εβδομάδας των Παθών. Πρόκειται για μια πορεία βαθιά υπαρξιακή, που καλεί τον άνθρωπο να στοχαστεί σε σημαντικά ζητήματα, από την ανάγκη για πίστη και την προνοητικότητα, έως τη μετάνοια, την προδοσία, το θάνατο και τον θρήνο, για να καταλήξει στην Ανάσταση.

Μέσα στο χαρμόσυνο κλίμα της Λαμπρής, ο άνθρωπος, όπως και η φύση, μοιάζει να αναγεννάται. Προετοιμάζεται για ένα νέο κύκλο, μέσα στο διαρκές αλλά και τόσο σύντομο της ζωής του. Αυτή η αναγέννηση, όμως, δεν είναι μια απλή μεταστροφή της συναισθηματικής διάθεσης, αλλά το αποτέλεσμα μιας βαθύτερης εσωτερικής διεργασίας.

Δεν υπάρχει, επομένως, μια «έτοιμη» χαρά. Η χαρά δεν είναι δεδομένη ούτε επιβεβλημένη. Γεννιέται μέσα από μια πορεία που περιλαμβάνει και τα δύσκολα συναισθήματα, εκείνα που συχνά προσπαθούμε να αποφύγουμε. Κι όμως, πολλοί άνθρωποι τείνουν να προσδοκούν τη χαρά παρακάμπτοντας αυτή την αναγκαία ακολουθία. Ίσως και δικαιολογημένα, αφού η ευδαιμονία αποτελεί ένα διαρκές ζητούμενο της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ωστόσο, οι συμβολισμοί των Παθών μάς υπενθυμίζουν ότι η ζωή εμπεριέχει αναπόφευκτα την απώλεια και τον πόνο. Και είναι χρέος του ανθρώπου να μπορέσει να μεταβολίσει αυτές τις εμπειρίες, να τις μετασχηματίσει σε κάτι νέο, σε μια εσωτερική ανάσταση. Σε αυτή τη διαδικασία γεννιέται η αυθεντική χαρά.

Από την άλλη πλευρά, η χαρά δεν είναι κάτι που έρχεται «απ’ έξω». Δεν επιβάλλεται από τους συλλογικούς συμβολισμούς, ούτε αναδύεται μηχανικά επειδή «είναι γιορτές». Δεν προκύπτει υποχρεωτικά από τη συμμετοχή σε έθιμα ή κοινωνικές συναθροίσεις, όσο όμορφες κι αν είναι αυτές.

Αντιθέτως, εμείς είμαστε εκείνοι που δίνουμε νόημα και συναίσθημα στα πράγματα. Εμείς επενδύουμε με χαρά τα έθιμα, τις συναντήσεις, τις μικρές ή μεγάλες στιγμές. Η χαρά δεν κατοικεί στα γεγονότα, αλλά στον τρόπο που τα βιώνουμε.

Γι’ αυτό, οι μοναχικοί άνθρωποι, όσοι εργάζονται αυτές τις ημέρες, όσοι στερούνται τα απαραίτητα για ένα γιορτινό τραπέζι, όσοι δυσκολεύονται να νιώσουν χαρά, όσοι προσποιούνται τους χαρούμενους, όσοι είναι λυπημένοι, ας θυμούνται: η χαρά δεν επιβάλλεται, δεν είναι υποχρέωση.

Αυτό που έχει ουσιαστική σημασία είναι η επαφή με το βίωμα. Να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να νιώθει ό,τι αναδύεται απ’ τον ψυχισμό μας, χωρίς εξαναγκασμούς. Να αναγνωρίζουμε και να επικοινωνούμε το συναίσθημα, όποιο κι αν είναι. Αν υπάρχουν τα απαραίτητα για το ζην και έστω λίγα για το ευ ζην, τότε όσο είμαστε αυθεντικοί τόσο πλησιάζουμε προς τη χαρά. Όχι ως επιταγή, αλλά ως καρπό μιας αληθινής εσωτερικής πορείας και μιας εσωτερικής διαπραγμάτευσης να δίνουμε νόημα σ’ ότι ζούμε.

Χρόνια πολλά