Βουτιά θανάτου στο κενό της ύπαρξης

"Κορίτσι ηλικίας 4,5 ετών διακομίστηκε με το ΕΚΑΒ στα ΤΕΠ του Γ.Ν.Π.Α «Π. & Α. Κυριακού» στις 17:00, διασωληνωμένο από το πλήρωμα του ΕΚΑΒ, άσφυγμο με κόρες σε μυδρίαση υπό καρδιοαναπνευστική αναζωογόνηση. Έγινε προχωρημένη καρδιοαναπνευστική αναζωογόνηση χωρίς αποτέλεσμα. Δηλωθείσα ώρα θανάτου 17:40." (Επίσημο ανακοινωθέν του νοσοκομείου Π. & Α. Κυριακού).

Τα ερωτήματα πίσω από την πράξη

Μια μητέρα πετάει το μόλις τεσσεράμισι χρονών παιδί της στο κενό, από τον 5ο όροφο μιας πολυκατοικίας, ενώ παράλληλα ακολουθεί την ίδια μοίρα, την ίδια πορεία προς το κενό. Πόσο πολύ μπορεί να ματαιώθηκε από τη ζωή και πόσο μεγάλα ήταν το εσωτερικά κενά αυτής της γυναίκας;

Κενά νοήματος που δημιουργούν τραγικά σκηνικά, σκηνικά που μοιάζουν βγαλμένα από αρχαίες τραγωδίες και μας δείχνουν το δράμα της απουσίας νοήματος. Τι βίωνε άραγε στην ψυχή της αυτή η γυναίκα; Τι την οδήγησε στην τραγική στιγμή να γίνει φόνισσα του παιδιού της και του εαυτού της; Από ποια απόγνωση κινούνται οι πράξεις της και από τι θέλει να γλιτώσει το παιδί της και την ίδια; Τι είναι αυτό που δημιουργεί αυτό το τεράστιο κενό στην ύπαρξη ώστε αυτή να απαξιώνεται με την επιλογή της μη ύπαρξης; Ίσως ο φόβος, η απόγνωση, η έλλειψη νοήματος, σίγουρα πάντως ένα αδιέξοδο παρόν, δίχως ελπίδα για το μέλλον που ίσως κουβαλά ένα πληγωμένο παρελθόν.

Υπαρξιακό κενό

Αυξάνεται η τραγικότητα των ειδήσεων στην εποχή μας, μια εποχή όπου κινούμαστε με ιλιγγιώδεις ταχύτητες, δίχως φρένα, δίχως τις απαραίτητες νοηματοδοτήσεις που προστατεύουν και θρέφουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Μια σύγχρονη πραγματικότητα που δημιουργεί κενά νοήματος, τα οποία οδηγούν τους ανθρώπους είτε στην ανυπαρξία είτε στην αγωνία να καλύψουν τα κενά με επιλογές άνευ νοήματος.

Φυσικά, δεν αποδίδουμε ευθύνες στις πράξεις των ανθρώπων, ειδικά όταν δεν γνωρίζουμε, αναρωτιόμαστε, ωστόσο, τι μπορεί να συμβαίνει ώστε να ατροφούν οι ψυχές των ανθρώπων, με αποτέλεσμα στα δύσκολα να αδυνατούν να «πιαστούν» από κάπου για να μην αφεθούν στο «κενό». Ή να προσπαθούν να γεμίσουν αυτό το υπαρξιακό κενό με «κενότητες», όπως είναι οι κάθε λογής εξαρτησιογόνες ουσίες, το υπερβολικό φαγητό, οι εξαρτητικές συμπεριφορές (τζόγος, εξάρτηση από το διαδίκτυο, κ.α.), αλλά και οι εξαρτητικές σχέσεις.

Οικείοι και ξένοι συγχρόνως οι άνθρωποι ακροβατούν μεταξύ ανυπαρξίας και κενότητας, μεταξύ ανάγκης και επιθυμίας και αφήνονται στη μοίρα τους. Σαν να ζουν σε μια «ονειρική» κατάσταση, ασύνδετη, τρομακτική, δίχως την αίσθηση ότι εκείνοι έχουν την ευθύνη να νοηματοδοτούν τις πράξεις τους. Άνθρωποι χωρίς παρόν και χωρίς ελπίδα για το μέλλον, που δεν μπορούν να νοηματοδοτήσουν τον αγώνα της ζωής. Άνθρωποι που ναι μεν μπορεί να βιώνουν στο πετσί τους την υποδούλωση σε εξωτερικούς καταναγκασμούς και δυνάστες, (τους θεσμούς, το ανύπαρκτο και γραφειοκρατικό κοινωνικό κράτος, την κακή ποιότητα της εκπαίδευσης, την έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας στις σχέσεις, κλπ), αλλά συγχρόνως δεν αντιλαμβάνονται πως χρειάζεται να στραφούν μέσα τους για να βρουν εκεί την πηγή της δύναμής τους.

Η δύναμη της ύπαρξης

Η δύναμη της ύπαρξης έρχεται από μέσα προς τα έξω κι όχι το αντίστροφο, ακόμη λοιπόν κι όταν οι εξωτερικές αντιξοότητες μοιάζουν ανυπέρβλητες ο ψυχισμός έχει τη δύναμη να υπάρξει.

Τα εσωτερικά κενά αν κάποιος δεν τρομάξει από αυτά κι ούτε προσπαθήσει να τα γεμίσει με άνευ ουσίας συναισθήματα και πράξεις, μπορεί να αποτελέσουν την σύνδεση με το πραγματικά αναγκαίο της ύπαρξης. Το κενό είναι αυτό που σηματοδοτεί αυτό που λείπει, αυτό που θα σου δείξει με την απουσία του το δρόμο προς την ολοκλήρωση.

Σίγουρα τα κενά είναι δύσκολα κι ανεπιθύμητα συνήθως, γι’ αυτό και οι άνθρωποι χρειάζονται ισχυρούς πόλους τόσο στο παρελθόν, όσο και στο μέλλον, να κοιτούν, δηλαδή, τους διαθέσιμους πόρους του παρελθόντος, να φτιάχνουν ακόμη κι από το τίποτα κι αν αυτό δεν φτάνει να δανείζονται κι από το μέλλον, με στόχο να υπερβούν τη δυσκολία κι όχι να αφεθούν στο κενό.

Η υπέρβαση είναι η νοηματοδότηση του παρόντος, η αίσθηση πως γινόμαστε υπεύθυνοι της μοίρας μας και κυνηγοί των ονείρων μας.

Ποιός τη ζωή μου, ποιός την κυνηγά
να την ξεμοναχιάσει μες στη νύχτα;
ουρλιάζουν και σφυρίζουν φορτηγά
σαν ψάρι μ' έχουν πιάσει μες στα δίχτυα

Για κάποιον μες στον κόσμο είν' αργά
ποιός τη ζωή μου, ποιός την κυνηγά;
ποιός τη ζωή μου, ποιός την κυνηγά;

Ποιός τη ζωή μου, ποιός παραφυλά
στου κόσμου τα στενά ποιος σημαδεύει;
πού πήγε αυτός που ξέρει να μιλά
που ξέρει πιο πολύ και να πιστεύει;

Για κάποιον μες στον κόσμο είν' αργά
ποιός τη ζωή μου, ποιός την κυνηγά;
ποιός τη ζωή μου, ποιός την κυνηγά;

(Μάνος Ελευθερίου)

…έγραψε ο Μάνος Ελευθερίου και μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης στα τραγούδια του αγώνα, και ανεξάρτητα από την αναγκαιότητα που γράφτηκαν οι παραπάνω στίχοι, αναφερόμενοι σε κάποιους άλλους αγώνες, μας υπενθυμίσουν πως στον αγώνα της ζωής εμείς μπορεί να είμαστε ο εν δυνάμει δυνάστης ή ο απελευθερωτής της ύπαρξής μας…

Πάθος για ζωή και δημιουργία - Η περίπτωση του Στίβεν Χόκινγκ

 Ο Στίβεν Χόκινγκ, αποτέλεσε τον άνθρωπο-σύμβολο της προσαρμοστικότητας και του πάθους για τη ζωή, τον άνθρωπο που ξεπέρασε τόσο τα προσωπικά του όρια όσο και τα όρια της επιστημονικής γνώσης. Κοσμολόγος, μαθηματικός, συγγραφέας, μα πάνω απ’ όλα ελεύθερο κι ανυπότακτο πνεύμα. Σε ηλικία 21 ετών διαγνώστηκε με τη νόσο του Λου Γκέρινγκ ή του κινητικού νευρώνα, και από τότε ως τον θάνατό του πριν λίγες ημέρες σε ηλικία 76 ετών δεν σταμάτησε ποτέ να αψηφά την ασθένειά του και να μας εκπλήσσει με το σθένος που έδειχνε για τη ζωή και τη δημιουργία. Όταν, το 1964, έμαθε για την ασθένειά του και το λιγοστό προσδόκιμο ζωής που του δίνανε οι γιατροί, αποδιοργανώθηκε, θύμωσε, πείσμωσε, όμως δεν το έβαλε κάτω. Το 2004 είχε δηλώσει πως εκείνη τη στιγμή: «οι ελπίδες μου εκμηδενίστηκαν, ό,τι συνέβη από τότε είναι μόνο μπόνους». Κι έτσι έζησε κάθε του μέρα… σα να είναι ένα μοναδικό μπόνους που το κερδίζεις με κόπο και το χαίρεσαι στο έπακρο. Άλλωστε όπως είπε κι ο ίδιος «επειδή κάθε μέρα μπορεί να είναι η τελευταία μου, διακατέχομαι από την επιθυμία να εκμεταλλευτώ με τον καλύτερο τρόπο κάθε λεπτό».

Τα λόγια αυτά ανήκουν σε έναν άνθρωπο του οποίου η ασθένεια τον καθήλωσε σε ένα αναπηρικό καροτσάκι, παράλυτο, ανίκανο να μιλήσει παρά μόνο μέσω ενός ειδικού Η/Υ. Σε έναν άνθρωπο που παρ όλη την καθολική του αναπηρία κατάφερε να δημιουργήσει τις συνθήκες να ζήσει με πάθος, να δημιουργήσει οικογένεια, να γίνει ένας από τους μεγαλύτερους επιστήμονες της εποχής μας. Η δε μεγαλοφυΐα του δεν έγκειται μόνο στις μεγάλες ανακαλύψεις του, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο κατάφερε αυτές να τις εκλαϊκεύσει προκειμένου η γνώση να καταστεί εφικτή σε όλους. Γίνεται, επιπλέον, αισθητή στο γεγονός πως νοηματοδότησε θετικά αυτό που του συνέβη εστιάζοντας περισσότερο στα οφέλη παρά στις δυσκολίες, δηλώνοντας μάλιστα με έντονα αυτοσαρκαστικό ύφος πως «η αναπηρία μου δεν αποτέλεσε ένα σημαντικό περιορισμό για τις έρευνές μου στον τομέα μου, που είναι εκείνος της θεωρητικής φυσικής, με βοήθησε κατά μία έννοια, προφυλάσσοντας με από διαλέξεις και όλη τη διοικητική δουλειά που θα είχα σε διαφορετική περίπτωση».

Βέβαια το «θαύμα» του Χόκινγκ δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί δίχως την υποστήριξη και την αγάπη της οικογένειάς του. Όπως παραδέχεται: «πέτυχα μόνο χάρη στη σημαντική βοήθεια που έλαβα από τη γυναίκα μου, τα παιδιά μου, τους συναδέλφους και τους φοιτητές μου». Ειδικότερα, ο άνθρωπος που μελέτησε το σύμπαν ισχυριζόταν πως «δεν θα ήταν ενδιαφέρον το σύμπαν αν δεν φιλοξενούσε τους ανθρώπους που αγαπάς», δείχνοντας μας την καταλυτική δύναμη της αγάπης ως μέσο εξύψωσης και υπέρβασης κάθε εμποδίου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, αρνούμενος να εγκλωβιστεί σε οποιοδήποτε αρνητικό συναίσθημα εκκινούσε η ασθένειά του, κατάφερε να γίνει αποδέκτης αυτής της αγάπης, σε επίπεδο όχι μόνο οικογενειακό, αλλά και κοινωνικό .

Αντιλαμβανόμαστε, πως το πάθος και την αγάπη για τη ζωή, όπου τα συναντάμε, μας δημιουργούν την ίδια συγκίνηση με αυτή που κάνει τον ποιητή να γράψει «κυκλάμινο, κυκλάμινο στου βράχου τη σχισμάδα, που βρήκες χρώματα κι ανθείς που μίσχο και σαλεύεις». Αυτά, είναι που καθιστούν δυνατό ακόμη κι έναν άνθρωπο  που τον εγκαταλείπει το σώμα του, να ζήσει μεστός νοημάτων. Ο Χόκινγκ, όχι μόνο επιβίωσε πέραν των προβλέψεων και των πιθανοτήτων πάνω από πέντε δεκαετίες, αλλά, παράλληλα, έζησε έντονα και άφησε πίσω του ένα τεράστιο έργο. Επιστημονικά είναι δύσκολο να εξηγηθεί πως τα κατάφερε. Η προσωπική του βιολογία και η επιθυμία του να συνεχίσει το δημιουργικό του έργο ίσως να εξηγούν τη μακροχρόνια επιβίωση από μια αρρώστια που δίνει το πολύ δέκα χρόνια ζωής.

Αυτό που μας διδάσκει η περίπτωση του,  δεν αφορά μόνο αυτό, αλλά κυρίως την πνευματική δύναμη που διαθέτει ο άνθρωπος. Όταν η τελευταία κυριαρχεί, ο άνθρωπος μπορεί να καταφέρει να είναι δημιουργικός, ανεξαρτήτως των συνθηκών. Αντιθέτως, ένας σωματικά υγιής άνθρωπος που χάνει το πάθος και την αγάπη για ζωή, αποδυναμώνεται τόσο που χάνει τελικά τη δημιουργικότητά του. Αυτό το συναντούμε, ιδίως, στους καταθλιπτικούς ανθρώπους,  που ενώ το σώμα τους είναι υγιές, φιλοξενεί μια πάσχουσα ψυχή που τη χαρακτηρίζει η έλλειψη θέλησης για ζωή. Με άλλα λόγια, η ψυχή μπορεί να υποστηρίξει ένα σώμα που νοσεί, το σώμα όμως δεν μπορεί να τα καταφέρει δίχως μια γερή ψυχή. «Όπου υπάρχει σωματική ασθένεια δεν χωράει και ψυχολογική ασθένεια» έλεγε ο Χόκινγκ.

Ίσως ένα στοιχείο ακόμη που τον έκανε δημιουργικό είναι το ελεύθερο πνεύμα του και η πίστη του στις ικανότητες του ανθρώπου, τις οποίες θεωρεί απεριόριστες όπως και το σύμπαν. Κι αυτές, τις ανακαλύπτεις ψάχνοντας, ερευνώντας κι όχι περιμένοντας βοήθεια, εναποθέτοντας την ελπίδα σε εξωγενείς παράγοντες. Ένα ελεύθερο πνεύμα δεν χρειάζεται πολλά για να δημιουργήσει, δημιουργεί από μόνο του, ενώ αντίθετα κάποιος μπορεί να έχει τα πάντα αλλά να μην είναι δημιουργικός. Τη φωτιά της δημιουργίας δεν την κατέχουν οι «ήσυχοι» κι οι «παντογνώστες». Τη φωτιά αυτή τη συντηρούν οι ανυπότακτοι και οι ανικανοποίητοι, τα ελεύθερα πνεύματα που πάντα θα πράξουν εξαντλώντας κάθε δυνατότητα.

Η περίπτωση Χόκινγκ είναι μια καλή ευκαιρία για προβληματισμό όλων ημών, ειδικά στην εποχή μας, όπου εξαιτίας των συνθηκών κυριαρχεί η ανία, η απογοήτευση, η μοιρολατρία κι η ηττοπάθεια. Ο Χόκινγκ «μας έδειξε ότι δεν υπάρχουν όρια στο να πετύχουμε τα όνειρά μας», έλεγε χαρακτηριστικά: «θυμήσου να κοιτάς τα αστέρια κι όχι τα πόδια σου, προσπάθησε να καταλαβαίνεις ό,τι βλέπεις και να αναρωτιέσαι για το τι κάνει το σύμπαν να υπάρχει, να είσαι περίεργος. Όσο δύσκολη κι αν φαίνεται η ζωή πάντα υπάρχει κάτι το οποίο μπορείς να κάνεις και να πετύχεις, το μόνο που μετρά είναι να μην τα παρατάς».

Foto by Bisbikis Giorgos (1986)

Η αληθινή χαρά των Χριστουγέννων

Η πόλη από μέρες στολίζεται, βάζει τα καλά της και αναμένει να υποδεχτεί τους κατοίκους της σε ένα γιορτινό σκηνικό. Όπως παλιά, οι οικοδεσπότες στις γιορτές ανοίγανε το σπίτι και περιμένανε τους επισκέπτες.

Στην περίοδο των γιορτών των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς κυριαρχεί το κοινωνικό μας πρόσωπο, είμαστε περισσότερο εστιασμένοι στους κοινωνικούς μας ρόλους, επιδιώκουμε τις συναναστροφές και φυσικά αποφεύγουμε να είμαστε μόνοι μας με κάθε τρόπο. Οι γιορτές είναι συνυφασμένες με τις παρέες, με πολύ ή λιγότερο κόσμο κι όλοι περιμένουν ή ελπίζουν οι γιορτές να φέρουν μαζί τους πολύ χαρά και ξεγνοιασιά. Από παλιά οι άνθρωποι ήταν εστιασμένοι στο κοινωνικό τους πρόσωπο και μόνο μέσα από την θρησκευτική κατάνυξη των ημερών μπορούσαν να προσεγγίσουν τις συμβολικές διαστάσεις των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Φέτος, περισσότερο από τις προηγούμενες χρονιές, παρατηρούμε μια αναζωπύρωση της κοινωνικότητας και την αύξηση των δρώμενων που έχουν ένα δημόσιο χαρακτήρα. Όλο και περισσότερες πόλεις ντύνονται φανταχτερά κι εξειδικεύουν τις γιορτές σε θεματικά πάρκα με ποικίλες δράσεις και προγράμματα. Οι δήμαρχοι, και οι πόλεις αντίστοιχα, ανταγωνίζονται για το ψηλότερο δέντρο, το πιο φανταχτερό πάρκο, τα πιο πολλά λαμπιόνια.

Όλο και περισσότερο, λοιπόν, το εορταστικό κλίμα κατασκευάζεται, όπως κατασκευάζονται τα πάρκα των ευχών, οι μύλοι των ξωτικών κλπ. κι όλο και περισσότερο οι άνθρωποι δυσκολεύονται να ζήσουν με πιο συμβολικό τρόπο αυτές τις ημέρες. Χρειάζεται όμως μια ισορροπία ανάμεσα στο κοινωνικό μας πρόσωπο και στον εαυτό μας.

Είναι προφανές πως οι ημέρες των Χριστουγέννων, πέρα από τους θρησκευτικούς συμβολισμούς  που φέρουν, σπάνε τη ρουτίνα της καθημερινότητας και δίνουν ένα διαφορετικό ρυθμό στη ζωή μας, ο οποίος είναι απαραίτητος κυρίως για ψυχολογικούς λόγους. Οι μέρες αυτές, ανεξάρτητα από το που και πως θα γιορταστούν, βιώνονται από τον καθένα με ένα εσωτερικό τρόπο και συχνά είναι φορτισμένες από συνειδητές ή ασυνείδητες πιέσεις και έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις. Όπως χαρακτηριστικά μου έλεγε ένας νεαρός φοιτητής στο γραφείο μου πρόσφατα: «Τα Χριστούγεννα το οικογενειακό τραπέζι μετατρέπεται σε σκηνή θεάτρου, όπου όλοι θα παίξουμε το έργο «η δεμένη οικογένεια». Ποτέ όμως ως τώρα δεν έχουμε παίξει με επιτυχία το σενάριο της δεμένης οικογένειας, γιατί απλά δεν είμαστε! Πάντα όμως προσδοκούμε πως τα επόμενα Χριστούγεννα όλα θα είναι διαφορετικά».

Τα Χριστούγεννα μεγαλώνει η ανάγκη για μόνιασμα και καλή επικοινωνία. Γιατί όμως; Ποιο είναι το βαθύτερο ψυχολογικό νόημα τους και γιατί αυτές οι γιορτές, ενώ είναι φωτεινές, μας δημιουργούν πολλές φορές αμφιθυμικά συναισθήματα, ανάμικτα από χαρά, στρες, θλίψη και μελαγχολία; Ίσως γιατί οι μέρες αυτές είναι φορτωμένες με πολλές προσδοκίες. Από μικρά παιδιά εξάλλου τις περιμένουμε με αγωνία για να νιώσουμε διαφορετικά. Διαμορφώνουμε επομένως ένα ψυχολογικό υπόβαθρο στο οποίο προσδοκούμε οι γιορτές να φέρουν χαρά μόνο και μόνο επειδή είναι γιορτές. Για όσους είναι μόνοι ή οι σχέσεις στην οικογένεια είναι δυσλειτουργικές τα Χριστούγεννα είναι μια δύσκολη περίοδος και η εξωστρέφεια της πόλης μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο στη μοναξιά και στην κακή επικοινωνία. Όμως και για όσους σχεδιάζουν να περάσουν τις γιορτές σε οικογενειακό κλίμα δεν είναι πάντα καλά τα πράγματα. Οι γιορτινές μέρες δημιουργούν το κατάλληλο περιβάλλον να εκδηλωθούν οι ασυνείδητες πιέσεις και να ξεδιπλωθούν τα δυναμικά της οικογένειας που κρατιούνται από ασταθείς ισορροπίες. Λειτουργούν οι γιορτές ως θερμοκήπια παραγωγής συγκρούσεων, επειδή έχουν την τάση να αναδεικνύουν τις κρυμμένες δυναμικές ισορροπίες και να φέρνουν στην επιφάνεια ότι προσπαθούμε επιμελώς να κρύψουμε. Και δεν αναφέρομαι μόνο στις οικογένειες που έχουν έντονα δυσλειτουργικές σχέσεις. Καβγάδες και πείσματα μπορεί να προκύψουν και με λιγότερο σημαντικές αιτίες, όπως το που και πως θα ξοδευτούν τα χρήματα. Είναι και το μοίρασμα των ρόλων που μπορεί, επίσης, να φέρει εντάσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αν η μητέρα-νοικοκυρά που πρέπει να φροντίσει για το εορταστικό κλίμα, υιοθετώντας ένα ρόλο «μουλαριού», δεν έχει την αντίστοιχη βοήθεια ή αν το εορταστικό κλίμα δεν έχει τη συμμετοχή όλων, κάποια στιγμή θα καταρρεύσει.

Αν μπορέσουμε να βγούμε έξω από τις προσδοκίες, ίσως καταφέρουμε να εστιάσουμε στο βαθύτερο νόημα αυτών των ημερών, οι οποίες μας φέρνουν αντιμέτωπους με εσωτερικές αλήθειες και προβληματισμούς και μπορεί να λειτουργήσουν ως συμβολικά ορόσημα στο συνεχές της ζωής μας. Το κυρίαρχο εσωτερικό νόημα των Χριστουγέννων συμπυκνώνεται στο ερώτημα «ποιος είμαι και ποιο είναι το καινούργιο που θα γεννηθεί μέσα μου;». Είναι η περίοδος ενός βαθύτερου απολογισμού για τη χρονιά που φεύγει και της αναθεώρησης και του μετασχηματισμού για τη χρονιά που έρχεται.

Όπως κι αν αποφασίσετε να γιορτάσετε ο απολογισμός αυτός και οι εσωτερικές διεργασίες είναι αναπόφευκτες. Αυτό είναι και το «καλό» των γιορτών, μας καλούν σε ένα εσωτερικό ταξίδι. Το σπάσιμο της καθημερινότητας ανοίγει την πόρτα σε μνήμες και συλλογισμούς που έρχονται από πολύ παλιά κι από πολύ βαθιά, οι οποίες ζητούν να φωτιστούν, να έρθουν στο προσκήνιο και να νοηματοδοτηθούν διαφορετικά. Όσο καταπιέζουμε αυτές τις διεργασίες και αναζητούμε τη χαρά μόνο σε ότι έρχεται απ’ έξω, αφαιρούμε τη δυνατότητα μιας πιο βαθιάς συνειδητοποίησης. Όσο τις επιτρέπουμε τόσο δημιουργούμε τις δυνατότητες μιας θετικής αναπλαισίωσης των συναισθημάτων μας και της δημιουργίας νέων συνδέσεων που θα μας επιτρέψουν να δημιουργήσουμε το δικό μας εσωτερικό εορταστικό κλίμα, το οποίο θα έχει φυσικά αντανακλάσεις και σε ότι άλλο δημιουργήσουμε, από το δείπνο και το ξεφάντωμα ως τα ταξίδια και τις κάθε είδους διασκεδάσεις.  

Αν τα λαμπιόνια των Χριστουγέννων είχαν φωνή θα μας έλεγαν να ενισχύσουμε τη φωτεινότητά τους προσθέτοντας το δικό μας φως και τη δική μας εσωτερική χαρά.

Καλές γιορτές σε όλους!!!