Σύγχρονη οικογένεια: ουσία vs μορφής

Η οικογένεια είναι ο αρχαιότερος θεσμός κοινωνικής συγκρότησης του ανθρώπου και ανάγεται σε βασική βιολογική, συναισθηματική και κοινωνική του ανάγκη. Ως το βασικό κύτταρο της κοινωνίας η δομή και η οργάνωση της μεταλλάσσεται αντιστοίχως των ιστορικών, οικονομικών και πολιτισμικών αλλαγών που υφίστανται οι κοινωνίες. Ωστόσο παρά τις διαφοροποιήσεις η οικογένεια παραμένει διαχρονικά ο κύριος φορέας της οικονομικής, εκπαιδευτικής, ψυχολογικής και φυσικά της αναπαραγωγικής λειτουργίας του ανθρώπου. Υπό αυτή την έννοια η οικογένεια είναι ένας θεσμός συνύπαρξης που παρέχει ασφάλεια και δημιουργεί τις θεμελιώδεις δυνατότητες στα μέλη της να αναπτυχθούν. Είναι ένα εργαστήρι ζωής, μάθησης, κοινωνικοποίησης, βιολογικής και συναισθηματικής επιβίωσης των μελών της και ένα ζωντανό κύτταρο που αλλάζει και μεταλλάσσεται, ακολουθώντας και επηρεάζοντας ταυτόχρονα τις κοινωνικές αλλαγές.

Η ελληνική οικογένεια έζησε αυτές τις αλλαγές στο πολύ πρόσφατο παρελθόν της, όταν από την πατριαρχική οικογένεια που δέσποζε ως τα τέλη της δεκαετίας του 70’, τουλάχιστον, περάσαμε σιγά σιγά στο μοντέλο της πυρηνικής οικογένειας, η οποία κυριαρχεί ως τις μέρες μας. Από την πατριαρχική οικογένεια της παράδοσης, όπου συμβιώνανε όλα τα μέλη της ευρύτερης οικογένειας και η συγγένεια αποτελούσε το βασικότερο άξονα συνύπαρξης, περάσαμε, δηλαδή, στην πυρηνική οικογένεια του διαμερίσματος, του διαμερισμού δηλαδή της ευρύτερης οικογένειας σε μικρότερους πυρηνικούς σχηματισμούς.

Σήμερα στο κατώφλι του 21ου αιώνα βιώνουμε μία πρωτοφανή κατάσταση αβεβαιότητας που αυξάνει την αγωνία για τη μορφή και τη λειτουργία της οικογένειας. Ενώ συγχρόνως εντείνετε η αίσθηση της ανασφάλειας εξαιτίας των ραγδαίων κοινωνικοπολιτισμικών αλλαγών και κυρίως εξαιτίας της αδυναμίας προσαρμογής στις νέες συνθήκες, οι οποίες επιτάσσουν μεγαλύτερη ευελιξία και ανθεκτικότητα.

Η αδυναμία να μορφοποιηθεί ένα νέο λειτουργικό σχήμα οικογένειας εν μέσω εξελίξεων σε επιστημονικό, κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο την έχουν οδηγήσει σε μια κρίση ταυτότητας, αλλά ταυτόχρονα της δίνουν τη δυνατότητα αναζήτησης ενός νέου, περισσότερο λειτουργικού πλαισίου αναφοράς. Εξάλλου διαχρονικά ο θεσμός της οικογένειας επιβιώνει μέσα από τις μεταλλάξεις του. 

Σήμερα λοιπόν μέσα από την αναζήτηση και την αμφισβήτηση η οικογένεια προσπαθεί να αναπτυχθεί έξω από τα συμβατικά σχήματα, τα οποία έρχονται ως αποτέλεσμα της αύξησης των διαζυγίων, των εκτεταμένων νοικοκυριών τα οποία συντίθενται από χωρισμένα ζευγάρια που ξαναπαντρεύονται, την αύξηση των ελεύθερων συμβιώσεων και των γεννήσεων εκτός γάμου, την αύξηση των μικτών – διαπολιτισμικών γάμων, την θεσμική κατοχύρωση των ομοφυλόφιλων ζευγαριών, κ.α.

Οι περισσότερες αλλαγές, όμως, τα τελευταία χρόνια, στη μορφή και τη λειτουργία της ελληνικής οικογένειας είναι αποτέλεσμα μιας άμβλυνσης των ορίων αποδοχής του διαφορετικού. Παρ’ όλους τους προβληματισμούς  τα περισσότερα νοικοκυριά έχουν ανοίξει τα όρια τους και χωρούν μέσα περιπτώσεις που μέχρι και μερικά χρόνια πριν τις καταδικάζανε. Όλο και περισσότεροι παππούδες ανοίγουνε πλέον τις αγκαλιές τους στα εκτός γάμου εγγόνια, είναι πιο δεκτικοί στους γάμους των παιδιών τους με ανθρώπους άλλης εθνικότητας και κουλτούρας και λιγότερο επίμονοι στην «αποκατάσταση» των παιδιών τους μέσω ενός γάμου, κ.ο.κ.  Φαίνεται πως έχει αρχίσει να γίνεται πιο κατανοητό ότι η ευτυχία των παιδιών τους δεν περνά μέσα από τα γνώριμα και σταθερά σχήματα που εκείνοι γνωρίζανε, αλλά από ότι αποφασίσουν εκείνα πως θα τους κάνουν ευτυχισμένους.

Οι παραπάνω διαφοροποιήσεις μάς δείχνουν πως οι νέες συνθήκες απαιτούν και νέες προσαρμογές. Το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω. Η πολυπλοκότητα που επιφέρει η νέα πραγματικότητα χρειάζεται μεγαλύτερη ευελιξία και προσαρμοστικότητα δεδομένου πως πλέον τα σχήματα δεν είναι τόσο σταθερά όσο στο παρελθόν. Οι σημερινοί νέοι απορρίπτουν τα παλιά μοντέλα συνύπαρξης και προσπαθούν να μορφοποιήσουν νέα μοτίβα σχέσεων. Φαίνεται πως η πυρηνική οικογένεια δεν μπορεί πλέον να τους δώσει επαρκείς λύσεις και η αναγκαιότητα για περισσότερο εκτεταμένα σχήματα είναι μια πραγματικότητα. Οι ανασυσταμένες οικογένειες για παράδειγμα, οι οποίες προκύπτουν από διαζύγια είναι προ των πυλών και αυξάνονται με γεωμετρική ταχύτητα, όπως αυξάνονται και οι περιπτώσεις συμβίωσης με την πατρική οικογένεια, αλλά και η εμφάνιση όλο και περισσότερο εκτεταμένων σχημάτων συνύπαρξης, όπως συγκατοίκηση ζευγαριών και οικογενειών.  Έχει ανάγκη η τωρινή γενιά ένα μεγαλύτερο σχήμα συμβίωσης, αλλά δεν επιθυμεί να επιστρέψει στο παλιό σύστημα της συγγένειας και ως εκ τούτου δημιουργεί  νέους δεσμούς στηριζόμενους στην «επιλογή». Η συγγένεια, δηλαδή η κοινή βιολογική ρίζα, αναπληρώνεται από τη συναισθηματική εγγύτητα των σχέσεων, δημιουργώντας νέους δεσμούς, οι οποίοι, βέβαια, δεν χαρακτηρίζονται από τη μονιμότητα και τη διάρκεια της γενεαλογίας.

Σε αυτή την εξέλιξη προσωπικά διαβλέπω και ένα κίνδυνο η οικογένεια να παύσει να είναι ο οίκος του γένους και η αλυσίδα της γενεαλογικής συνέχειας του ανθρώπου και να γίνει ένα συνονθύλευμα ανθρώπων που το σχήμα τους θα ορίζετε κάθε φορά από τις συναισθηματικές τους ανάγκες.  Η δική μου αλήθεια είναι πως η γενεαλογία δίνει ένα σταθερό αντιληπτικό πλαίσιο κατανόησης του εαυτού και του κόσμου. Είναι ένα σταθερό σχήμα να ανήκει κάποιος, εφόσον αυτό μεταφέρει την κουλτούρα και δίνει την αίσθηση της ταυτότητας και της συνέχειας.

Πιστεύω όμως πως παρότι βρισκόμαστε μπροστά σε όλες αυτές τις αναθεωρήσεις των οικογενειακών σχηματισμών, ο θεσμός της οικογένειας μοιάζει να είναι ανθεκτικός και να προσπαθεί απλά να συνθέσει νέα νοήματα και νέες θεμελιώδεις αξίες για την ανθρώπινη συνύπαρξη. Στα πλαίσια αυτών των αναθεωρήσεων αλλάζει η πεποίθηση πως οι λειτουργικές σχέσεις απορρέουν από τη σταθερότητα των σχημάτων και στη θέση της τοποθετείται η αίσθηση πως μόνο η ουσιαστική επικοινωνία και η ευελιξία μπορούν να κρατήσουν ζωντανό τον οικογενειακό οργανισμό. Το ζητούμενο επομένως στις μέρες μας δεν είναι το σχήμα της οικογένειας, αλλά, αφού αυτή διαφυλάξει ότι παραμένει λειτουργικό, να θωρακίσει τα μέλη της με την αλήθεια των σχέσεων κι όχι με αυτή των κοινωνικών συμβάσεων. 

Είναι μαγικό να προσφέρεις αγάπη

Πάντα πίστευα πως οι διαφημιστές πιάνουν το κλίμα της εποχής, αντιλαμβάνονται τις ανάγκες και δημιουργούν τέτοιου είδους διαφημίσεις οι οποίες με πολύ απλό τρόπο διεγείρουν τον συναισθηματικό μας κόσμο. Ένα τέτοιο διαφημιστικό σποτ είναι κι αυτό μιας εταιρείας Super Market με πρωταγωνιστή ένα παππού, ο οποίος ένα βράδυ βλέπει ένα φωτεινό αστέρι να πέφτει έξω από την πόρτα του. Η ιστορία με το μαγικό πεφταστέρι που φέρνει τον παππού στον εγγονό του, εκπληρώνοντας την επιθυμία του μικρού, δεν συγκινεί απλά, αλλά διαμορφώνει ένα ολόκληρο σκηνικό που ο καθένας φαντάζεται για τον ίδιο  και την οικογένειά του.

Στο ίδιο μήκος κύματος θυμάμαι μια παλιότερη διαφήμιση γερμανικής εταιρείας  Super Market όπου ένας άλλος παππούς σκαρφίζεται τον θάνατό του για να καταφέρει να μαζέψει όλη την οικογένεια στο σπίτι.
Από τις διαφημίσεις αυτές προκύπτουν δύο θεμελιώδη ζητήματα της σύγχρονης εποχής. Αφενός, η μοναξιά που μπορεί να βιώνει η τρίτη ηλικία, ιδιαίτερα τις γιορτές και αφετέρου η διασύνδεση των γενεών και οι αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους ως ένα ζητούμενο, που, τουλάχιστον τις εορταστικές μέρες, επανέρχεται σχεδόν επιτακτικά.

Μπορεί οι κοινωνικές αλλαγές να διαμόρφωσαν ένα νέο πεδίο στις διαγενεακές σχέσεις, όπου οι γηραιότεροι ένιωθαν σχεδόν αποκλεισμένοι από τις κάτω γενιές, τα τελευταία χρόνια όμως παρατηρούμε μια στροφή, ίσως καταναγκαστική, προς τη επανασύνδεση των γενεών, για οικονομικούς κυρίως λόγους. Όμως δεν έχουν όλοι τα εργαλεία ώστε αυτή η σχέση να είναι λειτουργική. Υπάρχουν πολλές εντάσεις που μάλλον πηγάζουν από τις διαφορετικές αντιλήψεις πάνω σε θέματα ρόλων και διαπαιδαγώγησης των παιδιών.

Στα μάτια των παιδιών ο παππούς και η γιαγιά είναι πολλές φορές ένα αντιφατικό πρόσωπο, που ενώ είναι απαραίτητο η μαμά του φωνάζει, δεν είναι ευχαριστημένη από εκείνο και βιώνει τη σχέση τους σαν ένα αναγκαίο κακό. Είναι δύσκολο να πληρώνει baby sitter, οπότε παρκάρει τα παιδιά στους παππούδες, δεν τα βγάζει πέρα οικονομικά και περιμένει τη βοήθεια τους, μα το κυριότερο απ’ όλα κάτι συμβαίνει σε αυτή τη σχέση που ένα παιδί δεν μπορεί να καταλάβει. Τι κρύβεται πίσω από τις εντάσεις; Γιατί η μαμά κι ο μπαμπάς γκρινιάζουν συνέχεια για τους γονείς τους; Πολλά μπορεί να κρύβονται πίσω από αυτά, μα ένα είναι σίγουρο, πως κάπου μεταξύ των γενιών έχει μπλοκάρει η επικοινωνία. Η γενιά των παππούδων τα έδωσε όλα για να μεγαλώσει τα παιδιά της και τώρα βρίσκεται μετέωρη μεταξύ ενός αισθήματος μοναξιάς και ματαίωσης.  Είναι σαν να κόβεται η συνέχεια της οικογενειακής αφήγησης και να φτάνει στα εγγόνια διακεκομμένη και με θορύβους. Οι παππούδες που συνδέουν την οικογένεια με το παρελθόν της και τα εγγόνια που αντιπροσωπεύουν το μέλλον είναι δύο συστήματα που δεν καταφέρνουν πάντα να επικοινωνήσουν, γιατί λείπει η γέφυρα του ενδιάμεσου συστήματος, των γονιών, με χαμένους σίγουρα τα εγγόνια τα οποία δεν μπορούν να συνθέσουν μια συνεκτική και με νόημα οικογενειακή αφήγηση, μα κυρίως χάνουν τη δυνατότητα να εμπνευστούν από μια γενιά που έζησε πολλά, έχει μαζέψει μια τεράστια εμπειρία κι ένα πλούτο συναισθημάτων.

Πως, λοιπόν, μπορεί να γίνει η σύγκλιση των γενεών, να υπάρχει συνεχής ροή και ανατροφοδότηση της μιας από την άλλη και, τελικά, τι έχει να δώσει και να πάρει ο καθένας από αυτή την αλληλεπίδραση;

Γεγονός είναι πως η πείρα των ηλικιωμένων στο κομμάτι που σχετίζεται με την εργασιακή εμπειρία δεν αποτελεί πλέον ένα ισχυρό πρότυπο για τους νέους όπως συνέβαινε παλιότερα. Η εμπειρία πλέον δεν μπορεί να είναι οδηγός για τους νέους δεδομένου πως η τεχνολογική εξέλιξη καθιστά πολύ γρήγορα ξεπερασμένη την προηγούμενη γνώση και κάνει αναγκαία τη συνεχή αναζήτηση της νέας γνώσης από το διαδίκτυο ή τους θεσμούς εκπαίδευσης. Η γνώση δεν είναι πια συνυφασμένη με την ηλικία, αλλά με τη διαθεσιμότητα και την ευελιξία στην αναζήτησή της. Που μπορούν, επομένως, οι ηλικιωμένοι να είναι υποστηρικτικοί και πως μπορούν να σχετιστούν διαφορετικά  με τη νέα γενιά;

Οι ηλικιωμένοι έχουν διανύσει ένα μεγάλο μέρος της ζωής τους, δεν βιάζονται κι έχουν μάθει να αγαπούν και να συγχωρούν, ώστε μπορούν να αποτελέσουν ένα «μαγικό» πλαίσιο για να μεγαλώσει ένα παιδί, εκεί όπου όλα επιτρέπονται κι όλα σχεδόν μπορούν να πραγματοποιηθούν, εκεί που δεν χαλάει κανένα χατίρι. Στις περιπτώσεις που δεν υπάρχουν εμπλοκές στην επικοινωνία τα εγγόνια βρίσκουν σε αυτή τη σχέση περισσότερο αποδοχή, κατανόηση και υποστήριξη και λιγότερο οριοθέτηση. Έτσι, βιώνουν μια σχέση πιο χαλαρή, ζεστή και τρυφερή με ιδιαίτερα οφέλη και για τις δύο πλευρές. Οι παππούδες είναι η ζωντανή παράδοση της οικογένειας, μεταφέρουν ιστορίες, μύθους και γεγονότα που ενσαρκώνουν τις θέσεις, τις αρχές και τις αξίες της οικογένειας και φυσικά έχουν όλο το χρόνο για να τις αφηγηθούν. Τα παιδιά μέσα από τις αφηγήσεις αυτές μπορούν να ταξιδέψουν νοερά στο παρελθόν, να φανταστούν πως ήταν οι γονείς τους παιδιά και πως εκείνοι σχετιζόταν με τους δικούς τους γονείς προκειμένου να νιώσουν κομμάτι μιας ιστορικής διαδρομής που αυτοί καλούνται να συνεχίσουν.

Όταν κάποιος είναι ευλογημένος και φτάσει να γίνει παππούς ή γιαγιά ζει μια από τις πιο ευτυχισμένες και μεστές περιόδους της ζωής του, εξάλλου το αποδεικνύει η ρήση, «των παιδιών μου τα παιδιά είναι δυο φορές παιδιά μου». Από την άλλη  το να έχει ένα παιδί παππού και γιαγιά το κάνει να νιώθει μοναδικό.  Ο δεσμός μεταξύ τους είναι ιδιαίτερος και αμφίπλευρα χρήσιμος μιας και τα εγγόνια προσφέρουν ελπίδα και χαρά και οι παππούδες ανιδιοτελή αγάπη.

Η αποδοχή στις ρίζες θρέφει τους βλαστούς!!!

Υπάρχει επάρκεια συναισθημάτων και πόσο κοστίζει το χριστουγεννιάτικο κλίμα;

Εκεί στα μέσα της δεκαετίας του 1990 τα ιδιωτικά κυρίως μέσα μαζικής επικοινωνίας άρχισαν να μεταδίδουν ζωντανά ρεπορτάζ από τις αγορές, όπως η Βαρβάκειος στην Αθήνα, και να χρησιμοποιούν φράσεις κλισέ πλέον, όπως «επάρκεια προϊόντων» και «ακριβότερο φέτος το τραπέζι των Χριστουγέννων». Είκοσι και πλέον χρόνια μετά οι νεοέλληνες πιστέψαμε πραγματικά πως το Χριστουγεννιάτικο κλίμα αποτιμάτε στην δυνατότητά μας να καταναλώνουμε προϊόντα και υπηρεσίες. Άσε δε που κανείς δεν νοιάζεται πλέον που και πως παράγονται αυτά τα προϊόντα, αν δηλαδή τουλάχιστον πίσω από την αγορά τους κρύβεται μια ελληνική παραγωγική επιχείρηση ή καταναλώνουμε … κινέζικα. Έτσι σαν … Κινέζοι δραπετεύουμε και από ότι συμβολικό μπορεί να έχουν τούτες οι γιορτές.

Αυτά τα γράφω σε ένα καφέ στην πόλη των Φαρσάλων, ξαφνικά δίπλα μου έρχεται μια παρέα αντρών όπου το θέμα τους είναι το χριστουγεννιάτικο μενού: αγριογούρουνο (προφανώς κυνηγημένο από τον ίδιο) και μπριζολάρες (σύμφωνα με την έκφρασή του). Δεν έχουμε τύχη σκέφτηκα, έχει εγκαθιδρυθεί τόσο πολύ μέσα μας πως αυτό είναι το νόημα των Χριστουγέννων.

Θυμήθηκα τα λόγια του  Μάνου Χατζηδάκη, ο οποίος στις 24 Δεκεμβρίου του μακρινού 1978 έλεγε «Ο μύθος των Χριστουγέννων κρατιέται με τη βία απ’ τα παράθυρα και από τις πόρτες, κρεμασμένος σε πανύψηλα κι αφιλόξενα σύγχρονα σκυθρωπά κτίρια. Τον συντηρούν οι δραστηριότητες της αγοράς, τα συμφέροντα των εμπόρων, οι ανελεύθερες κυβερνήσεις —πλην ανατολικών— και οι ακόμη πιο ανελεύθερες θρησκευτικές οργανώσεις, τέλος, οι αστοί και οι εργατικοί, πρόσφατοι μετανάστες στην αστική τάξη, που κατ’ ουσίαν κυβερνάν τον κόσμο μας, και που επιθυμούν θρησκευτικές αιτιολογίες και παραδόσεις για διασκέδαση, απόλαυση κι αμεριμνησία. Ούτε για τα παιδιά δεν έμειναν τα σύμβολα ανέγγιχτα. Κι αυτά ακόμη προσπαθούν να ονειρεύονται μέσα από τις εφιαλτικές ειδικές εκπομπές της τηλεόρασης, κι από ένα σπίτι που τις μέρες αυτές δεν έχει να προσθέσει κανένα αληθινό αγαθό, ούτε υποδομή για μια γενναία ονειροπόληση — ονειροπόληση ενός κόσμου ιδανικού, που να τον κυβερνάει ο Χριστός και οι Άγιοι του, με αρχηγό τον Αϊ-Βασίλη. Ιδιαίτερα στον τόπο μας, τα Χριστούγεννα γίνανε μέρες συναλλαγής και αυτοϊκανοποίησης. Ευκαιρία για μια ευρωπαϊκή παράσταση. Αν είχαμε και λίγο περισσότερο χιόνι, ώ τότες τα πράγματα θάσαν καλύτερα».

Και η παρέα δίπλα μου συνεχίζει την κουβέντα της «η κατανάλωση φέρνει το κέρδος» η σοφή ρήση ενός γνωστού του εμπόρου που έκοβε το μυαλό του».

…Να κι ένα παιδί που μπήκε μέσα να πει τα κάλαντα!

Ένα παιδί μόνο του, αναρωτήθηκα, τι νόημα έχει, γνωστή η απάντηση (και μεταξύ μας όχι τόσο περίεργη) το χαρτζιλίκι. Αλλά μόνο του!!!!! Άσε που είπε μισή στροφή μόνο κι αυτή απευθυνόμενος στην κοπέλα που φτιάχνει τους καφέδες, δεν πήρε τίποτα, δεν του έδωσε κανείς σημασία και έφυγε μάλλον κατηφής.

Πόσο κοστίζει η χαρά; Πόσα θα δίνατε για την αγάπη;

Πες μου που πουλάν καρδιές, τραγούδαγε ο αείμνηστος Μητροπάνος, τα περασμένα χρόνια, θέλοντας να δηλώσει τον καημό και την αναγκαιότητα της αγάπης, μα κυρίως πως αυτή δεν αγοράζετε, παρά μόνο δημιουργείτε μέσα στις καρδιές μας. Όπως και η χαρά, το νοιάξιμο και το μοίρασμα όλων των συναισθημάτων.

Και συνεχίζει ο Μάνος, «Η γέννηση του Χριστού παραμένει πια μια επέτειος άγονη και χωρίς αίσθημα. Και η Αθήνα μας, σαν καπνιστό τσουκάλι οινομαγειρείου χωρίς φωτιά και θέρμανση, ζει την αγιότητα των ημερών σκυθρωπά, άχαρα και κουρασμένα. Οι δρόμοι σκοτεινοί, για οικονομία, βέβαια, ηλεκτρισμού, αλλά φαντάζουν απείρως σκοτεινότεροι έτσι καθώς περιέχουν ολοένα και περισσότερο αναίδεια, αναπηρία και ανανδρία.

Η δυστυχία ολοφάνερη στα μάτια των γερόντων, που φεύγουν κάθε μέρα από κοντά μας θλιμμένοι κι απροστάτευτοι, γνωρίζοντας καλά πια πως γεννήσανε λειψούς ανθρώπους και πολύ χιόνι, που ατέλειωτα θα τους σκεπάζει στους αιώνες. Τα κάλαντα, τα δώρα και οι αγιασμοί δεν πείθουνε κανένα ότι προσφέρουνε αγάπη και παράδοση. Μόνο τα πρόσωπα μερικών παιδιών και μερικών γριών που περιφέρονται θλιμμένες είναι ό,τι διαθέτει ο κόσμος μας, για ν’ αγαπάς τις μέρες τούτες». (Μάνος Χατζιδάκις, Κυριακή 24 Δεκέμβρη 1978. Απόσπασμα από το κεφάλαιο «Η γέννηση του Χριστού και οι αμαρτίες των νεαρών μαθητών όταν παραβιάζουν τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας» – Από τα «Σχόλια του Τρίτου», Εκδόσεις Εξάντας).

Από τότε που τα έγραφε αυτός ο σπουδαίος συνθέτης κι άνθρωπος έχουν αλλάξει πολλά μα κι άλλα τόσα έχουν μείνει τραγικά ίδια και χειρότερα. Υπάρχει όμως μια ελπίδα (ή έτσι τουλάχιστον θέλω να εύχομαι και να ελπίζω), η οποία έρχεται δυστυχώς από την οικονομική δυσχέρεια από την αναγκαστική μείωση της κατανάλωσης. Ίσως ήρθε η ώρα που η ευχή μας δεν θα είναι η επάρκεια των προϊόντων, αλλά των συναισθημάτων, δεν θα ελπίζουμε να γεμίσει το χριστουγεννιάτικο γεύμα, αλλά οι καρδιές μας.

Αυτά τα Χριστούγεννα κάντε μια αληθινή ευχή για σας και μία για τον κάθε αγαπημένο σας. Οι αληθινές ευχές κρύβουν μέσα τους το νόημα που εμείς θέλουμε να δώσουμε στις γιορτές και να ορίσουμε τι πραγματικά σημαίνουν για μας. Δώστε μικρές και μεστές ευχές που να κρύβουν μέσα τους τη δύναμη της ζωής. Δώστε στον εαυτό σας την ελπίδα να πιστέψει σε κάτι μαγικό, που όμως πηγάζει από μέσα του. Αγάπη, πίστη και ελπίδα να είναι τα φετινά σας δώρα, αυτά που θα δώσετε κι αυτά που θα πάρετε!

Ακόμη και οι γιορτινές ετοιμασίες για το χριστουγεννιάτικο γεύμα μπορούν να γίνουν ένα μέσο για να σχετιστείτε με τους υπόλοιπους. Το κλίμα φτιάχνετε όταν όλοι μαζί φροντίζουν για τις σχέσεις τους, ανταλλάζουν συναισθήματα, μοιράζονται σκέψεις και αφήνονται στη μαγεία της αλληλεπίδρασης. Φτιάξτε μαζί τα φαγητά και τα γλυκά σας, δώστε χρόνο στο μαζί κι όχι στο αποτέλεσμα. Κι αν δεν προλαβαίνεται γιατί δουλεύετε ως αργά ή τα χρήματα σας δεν επαρκούν, δημιουργήστε τις δικές σας ευκαιρίες για το ΜΑΖΙ.  Βγείτε από τα δεσμά του life style, της κατανάλωσης, των κοινωνικών «πρέπει» και σπάστε ως γούρι, αντί για ρόδι, μία καταπιεστική παράδοση: αν μια γιορτινή παράδοση δεν είναι πλέον λειτουργική βγάλτε την από τη ζωή σας και  αφήστε την στους χώρους της μνήμης. Οι οικογενειακές παραδόσεις, για παράδειγμα, μπορεί να λειτουργούν ως ένα αόρατο νήμα που σας κρατούν προσκολλημένους και δεν σας επιτρέπουν να φτιάξετε τις δικές σας αναφορές.

Γράφω αρκετή ώρα και δίπλα μου πλέον κάθονται τρεις γυναίκες και ένα μικρό παιδί. Το παιδί μιλάει δυνατά και η μαμά του το μαλώνει, «μη φωνάζεις του λέει, δεν είσαι μόνος σου στο μαγαζί» μα το παιδί είναι χαρούμενο και το δείχνει, είναι σαν να του λες «μην είσαι χαρούμενος, γιατί αυτό μπορεί να ενοχλεί τους άλλους». Και ίσως αυτή είναι η αλήθεια, η χαρά των παιδιών μπορεί να είναι ενοχλητική, γιατί μας θυμίζει την αγνότητα της παιδικής ψυχής. Αυτηνής που αυτές οι μέρες συμβολικά μας καλούν να ξαναβρούμε. Να βρούμε μέσα μας το εσωτερικό παιδί, να το φροντίσουμε, να του δώσουμε αγάπη και συντροφικότητα.

Ας αναρωτηθούμε λοιπόν: Υπάρχει επάρκεια συναισθημάτων και πόσο κοστίζει το χριστουγεννιάτικο κλίμα;

Χριστούγεννα (μοίρασμα συναισθημάτων) - αξία ανεκτίμητη!!!