Το δράμα της απουσίας ουσιαστικών σχέσεων

Ένα μωρό που μόλις έρχεται στη ζωή πετιέται στον ακάλυπτο μιας πολυκατοικίας και ξεψυχάει μόνο του, μια μητέρα που κρύβει την εγκυμοσύνη της, γεννάει μόνη και αβοήθητη στη μπανιέρα του σπιτιού της, μια άλλη μητέρα που -αν είναι δυνατόν- δεν αντιλήφθηκε την εγκυμοσύνη της κόρης της, ένας ερωτικός σύντροφος που στο άκουσμα της εγκυμοσύνης το βάζει στα πόδια κι ένας άλλος άντρας, ο πατέρας, είναι απών. Πόση απουσία μπορεί να αντέξει ένας άνθρωπος!!!

Το παραπάνω σκηνικό, που μοιάζει σαν αρχαία τραγωδία, μας δείχνει το δράμα της απουσίας των ουσιαστικών σχέσεων. Τι συμβαίνει άραγε στην ψυχή αυτής της γυναίκας και τι είναι αυτό που την εμποδίζει να μιλήσει στη δική της μητέρα; Μητέρα είναι μπορεί και να καταλάβει. Τι είναι αυτό που δημιουργεί αυτό το τεράστιο τείχος στην επικοινωνία; Ίσως ο φόβος, η ντροπή για την παραβίαση του «ηθικού» κανόνα. Για ποιο λόγο όμως, η ντροπή της παραβίασης την οδηγεί, εν τέλει, στην παραβίαση του σπουδαιότερου από τους κανόνες, στην αφαίρεση, δηλαδή, μιας ανθρώπινης ζωής; Από την άλλη ποια είναι η μητέρα αυτής της νεαρής γυναίκας, πως σχετίζεται με την κόρη της, πως γίνεται να μην αντιλήφθηκε τίποτα; Επίσης, που είναι οι άντρες; Γιατί τόση λιποταξία και λιγοψυχία από αυτούς; Πως χτίζεται εν τέλει μια προσωπικότητα μέσα στην απουσία των σχέσεων, στην έλλειψη επικοινωνίας και στο φόβο;

Φυσικά, δεν αποδίδουμε ευθύνες, αναρωτιόμαστε, ωστόσο, τι μπορεί να συμβαίνει ώστε να απομακρύνονται οι ψυχές των ανθρώπων, με αποτέλεσμα στα δύσκολα να αδυνατούν να «πιαστούν» από κάπου. Συμπωματικά αυτό τον καιρό βλέπω στο γραφείο μου μια εικοσάχρονη γυναίκα την Κατερίνα, η οποία σύμφωνα με τους γονείς της παραβίασε έναν άλλο ηθικό κανόνα. Δε σκότωσε, βέβαια, κανέναν, αλλά επέλεξε ένα σύντροφο που η οικογένειά της δεν εγκρίνει. «Σκότωσε», με άλλα λόγια, τις προσδοκίες που είχαν οι γονείς της γι’ αυτή και παραβίασε τους «ηθικούς» κώδικες τους. Στην αρχή έκρυβε τη σχέση μέχρι που οι γονείς της το κατάλαβαν ξεκινώντας μια ανελέητη σύγκρουση. Η μεν είναι ερωτευμένη και δεν κατανοεί τους κινδύνους που δημιουργεί μια όντως προβληματική σχέση, οι δε είναι σίγουροι για την καταστροφή της, αλλά ταμπουρώνονται πίσω από τον ηθικό κανόνα, ματαιώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την ουσιαστική αγάπη για το παιδί τους. «Αν πάει μαζί του θα παύσει να είναι κόρη μου, δεν θέλω καμιά επαφή μαζί της», λέει και κορδώνεται ο απίστευτος εγωϊσμός του πατέρα, ο οποίος κρύβει θυμό, οργή και απόγνωση. Κρύβει το θάνατο των προσδοκιών που είχε ο ίδιος για εκείνη, που ως τότε ήταν πρώτη σε όλα και τον έκανε πολύ περήφανο, ενώ τώρα τον «ταπεινώνει». Αν άκουγε κανείς τον πατέρα να μιλά δίχως να γνωρίζει τι συνέβη στην Κατερίνα, θα πίστευε πως εκείνη έκανε κάτι πολύ κακό, έκλεψε ή και σκότωσε. Εκείνη, βέβαια, το μόνο που έκανε ήταν να ερωτευτεί, να βρει το οξυγόνο της σε ένα τόσο καταπιεστικό περιβάλλον, που κινδύνευε να την «πνίξει». Σαν ο έρωτας να λειτουργεί ως μέσον για να δραπετεύσει από τη φυλακή των «πρέπει» της οικογένειας.

Σίγουρα οι γονείς της Κατερίνας δεν θέλουν το κακό της. Η τραγικότητα τους είναι πως ενώ επιθυμούν το καλύτερο για το παιδί τους, είναι εγκλωβισμένοι στις δικές τους επιθυμίες και προσδοκίες για αυτή. Με αποτέλεσμα να θυσιάζονται για την μοναχοκόρη τους, μιας και όλα τα κάνουν για εκείνη, προσδοκώντας όμως ταυτόχρονα κι από εκείνη τα πάντα. Από την άλλη η Κατερίνα επιχειρεί με ψευδοεπαναστάσεις να ταρακουνήσει τους γονείς της με μοναδικό σκοπό να τους αποδείξει πως έχει το δικαίωμα να ζήσει τη δική της ζωή, σύμφωνα με τις δικές της προσδοκίες και επιθυμίες. Όμως στην προσπάθειά της να δραπετεύσει απ’ ότι θεωρεί ότι την φυλακίζει, φτιάχνει μια νέα φυλακή.  Η σύγκρουση  των προσδοκιών διαταράσσει την ουσία των σχέσεων και εγκυμονεί κινδύνους. Μπορεί να φανταστεί κανείς τι θα συμβεί αν τα πράγματα δεν κυλήσουν ομαλά για την Κατερίνα. Πως θα μπορέσει, εάν οτιδήποτε δεν πάει κατ’ ευχή, να γυρίσει πίσω στους γονείς της και να τους εμπιστευτεί τα βάσανά της, όταν αυτό που θα βιώσει δεν είναι παρά το απαξιωτικό βλέμμα «σου τα λέγαμε εμείς», που δεν αντέχεται; Η πληγωμένη από την «ήττα» κόρη χρειάζεται συμπαραστάτες για να μπορεί αν χρειαστεί να επιστρέψει κι όχι κομμένες γέφυρες επικοινωνίας και απαξιωτικά βλέμματα. Χρειάζεται να αισθάνεται αποδοχή και μια ανοιχτή αγκαλιά που θα χωρά ακόμη και τα λάθη της.

Η δυσκολία, βέβαια, της επιστροφής, είναι αλήθεια πως εμπεριέχει την αποδοχή του λάθους και την παραδοχή πως η Κατερίνα  δεν έχει μάθει να ζει αυτόνομα, κάτι που προσπαθούμε να χτίσουμε με τη διαδικασία της ψυχοθεραπείας. Μια άλλη αλήθεια, εντούτοις, είναι η αλήθεια των σχέσεων, η οποία περνά μέσα από την παραδοχή των συναισθημάτων και την ανάληψη της προσωπικής ευθύνης. Δηλαδή, από την ουσιαστική παρουσία του καθενός μέσα στις σχέσεις κι όχι μέσα από τη θυσία, την υπερ-εμπλοκή, την υπερπροστασία, την εμμονή, την ακαμψία, τη σύγκρουση ή τη φυγή.

Οι δύο ιστορίες είναι διαφορετικές και απέχουν στην τραγικότητά τους. Παρά ταύτα μας υπενθυμίζουν πως για να μη προκαλούμε τραγικά γεγονότα και δύσκολες καταστάσεις χρειάζεται να κρατούμε τις σχέσεις ζωντανές και τις ψυχές μας κοντά τη μία στην άλλη, να μένουμε δηλαδή ουσιαστικά παρόντες στις σχέσεις, γιατί την απουσία μέσα σε αυτές δεν την αντέχει κανένας άνθρωπος!!!

Έρως ανίκατε μάχαν

Έρωτα ανίκητε στη μάχη  Έρωτα, ανίκητε σε κάθε μάχη, συ που κυριαρχείς όπου κι αν πατήσεις, συ που ξενυχτάς τα κορίτσια με τα τρυφερά μάγουλα, που δρασκελάς πάν' από θάλασσες και τρυπώνεις στους κήπους, κανείς δε γλυτώνει από εσένα, μήτε Θεός μήτε θνητός. Όποιον αγγίξεις, τον επαλαβώνεις (ύμνος στον έρωτα, απόσπασμα από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή).

Ο λόγος για τον έρωτα και η αφορμή ο εορτασμός του αγίου Βαλεντίνου, αλλά και η μεγάλη συχνότητα με την

 οποία με  επισκέπτονται  άνθρωποι που τους απασχολούν οι ερωτικές τους σχέσεις. Ξεκινώντας με μια πρώτη διαπίστωση, θα λέγαμε  πως είναι δύσκολο να δουλεύεις ψυχοθεραπευτικά με ερωτευμένους. Αυτό  γιατί η ψυχοθεραπεία είναι μια προσπάθεια αυτογνωσίας που απαιτεί μακροβούτια στον εσωτερικό μας εαυτό κι ο έρωτας είναι τόσο εμμονικά εστιασμένος στο πρόσωπο του άλλου που είναι σχεδόν αδύνατο να πείσεις έναν ερωτευμένο να πάρει το βλέμμα του από εκεί. Η μοναδική ρωγμή στην εν λόγω εμμονή δύναται να γίνει όταν η γοητεία του έρωτα δώσει τη θέση της στην ερωτική απογοήτευση.

Ο έρωτας είναι ένα δυνατό συναίσθημα, είναι στη φύση μας, είναι πηγή έμπνευσης και ζωής, κουβαλά μια αρχέγονη ορμή, η οποία μέσα από την εξέλιξη των πολιτισμών πήρε τρεις διαφορετικές μορφές, τον έρωτα που συνδέεται με την σεξουαλικότητα, τον ρομαντικό έρωτα και τη συναισθηματική εγγύτητα.

Τι είναι όμως ο έρωτας, μια εσωτερική διεργασία η οποία ενσαρκώνεται στο πρόσωπο του άλλου ή μια εξωτερική συνθήκη που μας βρίσκει σαν βέλος; Το αντικείμενο του πόθου είναι ένα και πάντα συγκεκριμένο ή είναι ο δικός μας πόθος που μπορεί να βρει αντανάκλαση σε διάφορα πρόσωπα, καταστάσεις ή/και ιδέες;

Ο έρωτας είναι μια διαρκής αναζήτηση του άλλου ως εαυτού, είναι ως εκ τούτου αντιφατικός, αμφίσημος και περικλείει μέσα του τα πάντα ή το τίποτα, είναι δηλαδή ταυτόχρονα άπειρος και μηδενικός. Στον έρωτα παραδίδεις τα κλειδιά του εαυτού σου στον άλλο, το εγώ συγχωνεύεται και ταυτόχρονα δραπετεύει από τα στενά όρια του σώματος. Όταν ερωτεύεσαι αλλάζει το σύμπαν γύρω σου, αλλάζεις οπτική, χαμογελάς, έχεις διάθεση, νιώθεις να σε διαπερνά μια αίσθηση ευφορίας. Ως ερωτευμένος αισθάνεσαι μια πληρότητα, ο έρωτας κατακλύζει το είναι σου, δεν χωρά τίποτα άλλο εκτός από το βλέμμα του άλλου. Ακόμη και σε βιολογικό επίπεδο αισθάνεσαι τις αλλαγές, φουσκώνουν τα στήθη, πετούν πεταλούδες στο στομάχι, γυαλίζει το μάτι, κ.α.

Ο ερωτευμένος φτάνει στο μέγιστο της υποκειμενικότητας, αγγίζει τα όρια της τρέλας ή ενός υπεράνθρωπου ψυχισμού. Αυτό που αισθάνεται είναι ένα κράμα επιθυμίας, φόβου και ηδονής που δημιουργεί ένα δικό του χρόνο, ο οποίος διαπερνά το παρόν και σταματά σε ένα συντελεσμένο μέλλοντα που αφήνει πάντα την αίσθηση του  ανικανοποίητου. Με άλλα λόγια, ο ερωτευμένος δεν χορταίνει, δεν του αρκεί ο χρόνος, τον διακατέχει μια διαρκή αίσθηση έλλειψης και προσμονής της συνάντησης με τον άλλο. Ο ερωτευμένος ζει μόνο για τον άλλο, χάνει τον εαυτό του μέσα σε μια γλυκιά περιδίνηση που μοιάζει λιγάκι με αυτή της ψύχωσης. Ο ερωτευμένος είναι «τρελός», ζει σε μια κατάσταση ασυνείδητου άγχους διάλυσης του Εγώ και συγχώνευσης με τον άλλο. Έχει, επομένως, και το άγχος του αποχωρισμού, γι’ αυτό και η ερωτική απογοήτευση μοιάζει πάντοτε να είναι ανυπέρβλητη.

Αντιλαμβανόμενοι την ορμή του έρωτα κατανοούμε πως αυτός κινείται τόσο σε συμβολικό και φαντασιακό όσο και σε πραγματικό επίπεδο. Ειδικότερα, είναι μια μαγική κατάσταση που αγγίζει ολόκληρο το είναι του ανθρώπου, τα ένστικτα, τις αισθήσεις, τα συναισθήματα, τον ψυχισμό, τη λογική και το σώμα του. Αφού, λοιπόν, είναι τόσο απόλυτος που μπορεί να μας κάνει να χάσουμε τον εαυτό μας, τι συμβαίνει και ερωτευόμαστε; Γιατί είναι τόσο σημαντικός ούτως ώστε να  ασχολούνται μαζί του και να τον εξυμνούν ποιητές, ζωγράφοι, φιλόσοφοι, ακόμη και επιστήμονες; Ίσως, διότι κουβαλάει ένα αίτημα αλλαγής, μας βγάζει από τη ρουτίνα, μας κινητοποιεί και ανοίγει το συναίσθημα στο «όλο», πέρα και έξω από το αντικείμενο του πόθου. Έχει, ταυτόχρονα, τη δύναμη της μεταμόρφωσης, την ιερότητα της τρέλας και βρίσκεται στον αντίποδα του θανάτου, άρα κουβαλάει τη δύναμη της ζωής και της εξέλιξης. Αποτελεί την αντανάκλαση αυτού που γυρεύουμε και το βρίσκουμε στον άλλο, τον αντικατοπτρισμό των ελλειμάτων μας στην εικόνα του. Για το λόγο αυτό τον συναντούμε συχνά στην εφηβεία και στην πρώτη νιότη, εκεί όπου η ταυτότητά μας είναι υπό διαμόρφωση οπότε ο άλλος αναλαμβάνει το ρόλο  μιας συνεχούς υπενθύμισης αυτού που μας λείπει. Ο έρωτας μπορεί, επομένως, να μας διδάξει την αλλαγή, αφού καθρεπτικά μας καταδεικνύει τις ελλείψεις μας. Στα μάτια του άλλου μπορούμε να βρούμε το επόμενο βήμα προς την εξέλιξη και την αυτοπραγμάτωσή μας. Αυτή ακριβώς είναι και η δύναμη του έρωτα, το να δημιουργεί μια κίνηση προς τα εμπρός και να δίνει ζωή.

Ο έρωτας έχει μεγάλη ένταση και μικρή διάρκεια, γιατί ουσιαστικά λειτουργεί ως δόλωμα για το μετασχηματισμό του εαυτού μας. Αποτελεί ένα στιγμιαίο κέντρισμα που  δημιουργεί συναισθήματα ευφορίας. Είναι σα να φυσάει ένα αεράκι γλυκό και δροσερό αλλά αυτό το αεράκι είναι το προοίμιο μιας αλλαγής. Περιλαμβάνει μια διαρκή αναζήτηση, σαν ένα διαρκές ερωτηματικό που εκκινεί τις δυνάμεις της ψυχής. Πίσω από την εξιδανίκευση του έρωτα υπάρχει ο πόθος για αυτοπραγμάτωση και η διαδρομή προς την εσωτερική αναζήτηση του άλλου μας μισού εαυτού. Ο αληθινός έρωτας κρύβει, θα λέγαμε, την προτροπή «γίνε το άλλο σου μισό». Υπό αυτή την έννοια ο έρωτας μας ξεγελά, γιατί αυτός είναι που ξεγελά, όχι ο άλλος, οδηγώντας μας μέσα από την ευφορία στο δύσκολο δρόμο της αυτοπραγμάτωσης. Ειδάλλως, ο διαρκής έρωτας, αυτός που ψάχνει συνεχώς να ολοκληρωθεί μέσα από τον άλλο, μας αφήνει μισούς και εξαρτημένους από το αντικείμενο του πόθου.

Αχ έρωτα!!!