Το ανάθεμα της πανδημίας

Η διαχείριση της πανδημικής κρίσης δημιούργησε την εξής δυσλειτουργική ψυχολογική άμυνα στην κοινωνία μας -αλλά και στον καθένα ξεχωριστά: μας εκπαίδευσε να διοχετεύουμε τις αιτίες των κρίσεων σε εξω-συστημικούς παράγοντες και να αποποιούμαστε κάθε ευθύνη, αλλά και κάθε δυνατότητα κριτικού αναστοχασμού σε ό,τι συμβαίνει γύρω μας. Ανέδειξε δηλαδή με κρότο το παράδοξο της έννοιας της ατομικής ευθύνης.

Το κυριότερο όμως είναι πως η πανδημική κρίση έριξε το «ανάθεμα» των αιτιών στον κοινωνικό δεσμό και μας «δίδαξε» πως ο άλλος, ο κάθε άλλος, είναι μια ενδεχόμενη απειλή για την υγεία μας. Απομονωθήκαμε τόσο που δεν μας κάνει πλέον εντύπωση η διάλυση των δεσμών και η συνακόλουθη δίνη της μοναχικότητας.

Κατά το διαίρει και βασίλευε, η κοινωνία μας πορεύεται κατακερματισμένη σε μοναχικές οντότητες, δίχως συλλογικά οράματα, αλλά και δίχως συλλογικά όρια και ηθικές ταυτίσεις. Γίνεται επομένως ευάλωτη και κινδυνεύει, όπως κάθε σώμα που δεν έχει ισχυρές αντιστάσεις.

Αυτή η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού επιχειρείται όμως ταυτόχρονα και μέσα από την ρήξη της εμπιστοσύνης που έχουν οι πολίτες στους θεσμούς που είναι ή θα έπρεπε να είναι οι κατεξοχήν συνδετικοί κρίκοι μιας κοινωνίας. Σήμερα κι εν μέσω πολλαπλών κρίσεων και κατά διαβολεμένης σύμπτωσης μιας αναπαραγωγής των ιστορικών συνθηκών του μεσοπολέμου, οι ψυχολογικές μας άμυνες καταρρέουν συμπαρασυρόμενες από την ηθική κατάρρευση των θεσμών και την ανάδειξη του διπολικού τους χαρακτήρα, δηλαδή, από την συνειδητή ακύρωση του σκοπού της ύπαρξής τους. Ή με άλλα λόγια την μετατροπή των θεσμών από προστάτες του κοινωνικού ιστού σε πολέμιους αυτού. Η αλληλουχία των συνεχόμενων κρίσεων ανέδειξε αυτή την σκοπιμότητα και την διάβρωση ορισμένων θεσμών, όπως αυτή του κράτους ως θεσμική οντότητα, το οποίο, αντί των συλλογικών, υπηρετεί τα ολιγαρχικά συμφέροντα επιδοτώντας την φτώχεια, αλλά και άλλων θεσμών, που ενώ υπάρχουν για να καλλιεργούν την δημοκρατία, την ισονομία, την πνευματική καλλιέργεια, κ.ο.κ., εργαλειοποιούνται προς όφελος όσων τους διοικούν. Όλοι αυτοί οι θεσμοί, εν τέλει, αποκτούν ένα συμπαγές πρόσωπο και διαμορφώνουν ένα κλειστό σύστημα (κύκλωμα) εξουσίας, το οποίο γεννά μια τερατόμορφη κοινωνία με αποκλεισμούς και διαιρέσεις.

Η αναγκαιότητα ανασυγκρότησης του κοινωνικού δεσμού εκ των έσω και η ενίσχυση των συλλογικών προτύπων, αξιών και αρχών είναι άμεση και επιτακτική και έχει να κάνει με την μορφή και την ποιότητα της δημοκρατίας σε κάθε κοινωνία. Μια «δημοκρατία» που ψάχνει να βρει στηρίγματα και διεξόδους να ανασάνει, όσο κι αν φαίνεται πλέον πως η νέα μορφή του καπιταλισμού, σε Δύση και Ανατολή, δεν την χωρά, αλλά τείνει προς ένα όλο και περισσότερο ολιγαρχικό σύστημα εξουσίας.

ΥΓ: Δεν συγκρίνω την μορφή και την ποιότητα της δημοκρατίας μας με όσα συμβαίνουν σε θεοκρατικά ή άλλα αυταρχικά καθεστώτα, όμως υπενθυμίζω πως οι κοινωνίες μας χειροτερεύουν επειδή έχουμε πάψει να τις ονειρευόμαστε καλύτερες.

Οι ψυχικές διεργασίες και η ρήξη του κοινωνικού δεσμού στην εποχή της πανδημίας

Στο πλαίσιο της εξελικτικής συστημικής προσέγγισης ερμηνεύουμε τα ψυχικά φαινόμενα ως μορφές που εμπεριέχονται σε ευρύτερους σχηματισμούς, κοινωνικούς, πολιτισμικούς, ιστορικούς. Οι ψυχικές διεργασίες δηλαδή αποτελούν μέρος μιας ολότητας και μόνο ως τέτοιες μπορούμε να τις κατανοήσουμε.

Υπό αυτή την έννοια μπορούμε να ερμηνεύσουμε και να κατανοήσουμε τα ψυχικά φαινόμενα που αναδύονται από την συνθήκη της πανδημικής κρίσης του covid-19 μέσα στις ευρύτερες ιστορικές, πολιτισμικές και κοινωνικές τους αναφορές.

Ψυχικά φαινόμενα που αναδύονται στην πανδημική κρίση

Ο Μπρωντέλ (Braudel, 1987) έλεγε ότι «ο μυστικός σκοπός της Ιστορίας, το βαθύ της κίνητρο, είναι η ερμηνεία της συγχρονικότητας». Επομένως, κάθε ερώτημα που τίθεται στο παρόν, κάθε αμφιβολία, ανασφάλεια και προβληματισμός που πλάθεται στο εδώ και τώρα δύναται να ψηλαφηθεί στο ιστορικό παρελθόν, με την έννοια πως ο ιστορικός χρόνος κουβαλά τις μνήμες αυτές, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, οι οποίες ιχνηλατούν το κάθε σύγχρονο βίωμα.

Υπό αυτή την έννοια κάθε κρίσιμη καμπή στο ιστορικό συνεχές ενός συστήματος δημιουργεί συνθήκες τραυματικές καθόσον οι άνθρωποι βιώνουν επώδυνες εμπειρίες που αναδύονται από τη ρήξη και αποσταθεροποίηση του οικείου πλαισίου αναφοράς. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο κίνδυνος μπορεί να δημιουργήσει μια διέξοδο αλλαγής και μετασχηματισμού του πλαισίου, μπορεί όμως να οδηγήσει και σε μεγαλύτερη αποσταθεροποίηση, η οποία συνοδεύεται συνήθως από την επιθυμία αποκατάστασης των υφιστάμενων -πριν την κρίση- συνθηκών ζωής.

Σε αυτή τη δεύτερη περίπτωση οι άνθρωποι έχουν την ανάγκη να κατασκευάζουν, ως ανάθεμα, αυτούς που θα κατηγορηθούν για την απρόσμενη και αιφνίδια κρίση του συστήματος.

Ο ιός HIV και η στοχοποίηση της σεξουαλικότητας

Αν δούμε την παραπάνω κατασκευή του αναθέματος στην ιστορία των πανδημικών κρίσεων των τελευταίων χρόνων θα σταθούμε ιδιαίτερα στην αντιμετώπιση της εξάπλωσης του ιού HIV στις αρχές της δεκαετίας του ’80 κι αργότερα.

Οι αναθεματικές αναφορές για την ευθύνη εξάπλωσης του ιού HIV γρήγορα διαπερνούν στην έννοια της σεξουαλικότητας κι εγκαθίστανται στις κοινωνίες ως το όριο μιας ηθικής που επιθυμεί να επαναφέρει στην κανονικότητα το υπό κατάρρευση σύστημα αξιών, απόρροια της ηθικής παρεκτροπής που επέφερε η σεξουαλική «επανάσταση» της δεκαετίας του 60 έως την εμφάνιση του ιού HIV.

Όλο το ανάθεμα, λοιπόν, οικοδομείται πάνω στη σεξουαλικότητα, ως μια υπενθύμιση αφύπνισης των κοινωνιών έναντι του παν-σεξουαλισμού, της εντύπωσης δηλαδή ότι μεγάλα τμήματα του πληθυσμού και ειδικά η νεολαία λειτουργούν δίχως ηθικούς φραγμούς και με μια αχαλίνωτη σεξουαλικότητα.

Η εντύπωση αυτή, ως συνθήκη ζωής, κατάφερε βεβαίως να επιζήσει ως «κανονικότητα» τη δεκαετία του 70’ και ως τα μέσα του 80’, προβάλλοντας τη σεξουαλικότητα ως την αιχμή του δόρατος των κοινωνικών αλλαγών και των ενδεχόμενων ανατροπών που ευαγγελιζόταν τα κοινωνικά κινήματα από την δεκαετία ακόμη του 1960.

Κλίμα συντηρητικοποίησης των κοινωνιών

Στη συγκυρία αυτή στις αρχές της δεκαετίας του 1980 η ανθρωπότητα βρίσκεται ενώπιον ενός μολυσματικού ιού, του HIV, ο οποίος απειλεί τη ζωή όσων μολυνθούν. Από τα πρώτα ακόμη χρόνια της επιδημίας ο ιός συνδέθηκε με τους ομοφυλόφιλους, τους ναρκομανείς και γενικότερα τα παραβατικά άτομα, αντιμετωπίστηκε ουσιαστικά με όρους ηθικής κι όχι με ιατρικούς όρους.

Δημιούργησε ακόμη μεγαλύτερο πανικό όμως στις κοινωνίες όταν νόσησαν και άτομα που δεν ανήκαν σε μειονοτικές, περιθωριακές ομάδες του πληθυσμού, τρομοκρατώντας τον μέσο πολίτη καθώς έφερε πιο κοντά του τον κίνδυνο της μολυσματικής ασθένειας. Αυτό είχε ως συνέπεια ένα κλίμα συντηρητικοποίησης των κοινωνιών, οι οποίες άρχισαν να δημιουργούν ένα ανάθεμα όπου ξέβγαζαν εκεί όλους όσους ανήκαν στους εν δυνάμει ασθενείς του ιού, τους κολασμένους ανθρώπους που ήρθαν σε ρήξη με τους νόμους του Θεού.

Ατομοκεντρικό και καταναλωτικό πρότυπο

Είναι σαφές πως η επιδημία του HIV, πέρα κι έξω από την ίδια την επικινδυνότητα του ιού, είχε πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις κι ώθησε τις κοινωνίες σε νέα ηθικά και αξιακά σχήματα συμπεριφοράς.

Οι κοινωνίες στην ουσία ενώ κράτησαν τον προηγούμενο προσανατολισμό προς τον ατομισμό και την κατανάλωση, απογυμνώθηκαν από τα βαθιά νοήματα που επιχείρησαν να φέρουν στο φως τα κινήματα της δεκαετίας του 1960.

Η πανδημία του HIV λειτούργησε ως ο τροφοδότης της εμπέδωσης και εξέλιξης ενός μοντέλου ανθρώπου που βυθίζεται στην ηδονή της κατανάλωσης, μέσω της αποπροσωποποίησης του. Σημασία δηλαδή δεν είχε ποιος είσαι, αλλά τι και πόσο καταναλώνεις.

Για πολλές δεκαετίες αυτό ήταν το πρόσημο του ανθρώπου στη Δύση, ένα ατομοκεντρικό ον που εκτονώνει τα πάθη του μέσα από το δικαίωμα στην κατανάλωση. Το μοντέλο αυτό έφτασε στα όρια του στις μέρες μας, αφού προηγουμένως οδήγησε εκτός των άλλων και σε μια εκτεταμένη κλιματική αλλαγή, επιζήμια για το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Το μοντέλο, λοιπόν, της άκρατης κατανάλωσης δεν είναι πλέον λειτουργικό κι εγκυμονεί κινδύνους σε όλα τα πεδία.

Συμμόρφωση

Το σύστημα έχει κινητοποιηθεί και πασχίζει με γνωστούς και νέους τρόπους να δημιουργήσει νέες ισορροπίες και νέα διακυβεύματα. Στην προσπάθεια αυτή ένας παλιός τρόπος, ο φόβος, έρχεται με ένα νέο πρόσωπο να συνδράμει στη μετάλλαξη του συστήματος.

Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να δούμε με περισσότερο σκεπτικισμό την εξάπλωση του φόβου ως ένα νέο κοινωνικό μοντέλο διαχείρισης των κρίσεων και των ενδεχόμενων κοινωνικών εντάσεων, όπου ο οδηγός δεν είναι πλέον η εκτόνωση αλλά η συμμόρφωση.

Οι νέες συνθήκες απαιτούν συμμορφωμένους ανθρώπους, ίσως όχι όπως ο πρώιμος βιομηχανικός εργάτης, αλλά ένα μοντέλο αυτόκλητης συμμόρφωσης, η οποία επενδύεται ιδεολογικά ως το νέο αξίωμα των «υγιών» κοινωνιών. Η συμμόρφωση ως διαδικασία είναι ένα διακύβευμα που βεβαίως αναπτύσσεται ευκολότερα στο πρόσφορο έδαφος της κοινωνικής απομόνωσης.

Ενοχοποίηση της ατομικής ευθύνης

Το ιδεολόγημα αυτό καλλιεργείται χρόνια τώρα, όμως η συγκυρία της πανδημικής κρίσης του covid-19 έρχεται να του δώσει μια νέα μεγάλη ώθηση. Τι ακριβώς επιχειρείται; Η ρήξη οποιαδήποτε μορφής ολιστικής θέασης των κοινωνιών. Η εξάρθρωση της ολότητας των κοινωνιών γίνεται το βασικό ιδεολόγημα, ένα ιδεολόγημα που δημιουργεί μια ψευδή συνείδηση στο κάθε ξεχωριστό της μέλος, το οποίο κατά συνέπεια απογυμνώνεται από τις κοινωνικές του αναφορές και μένει ακάλυπτος και μόνος έναντι μιας ατομικής ευθύνης που τον ενοχοποιεί ως τον μόνο υπεύθυνο και υπαίτιο.

Η κοινωνία με άλλα λόγια γίνεται αντιληπτή ως άθροισμα ατόμων και όχι ως ένα πλέγμα κοινωνικών σχέσεων και αντιστοίχως όλα τα επιμέρους συστήματα, όπως η οικογένεια, εκλαμβάνονται όχι μέσα από το πρίσμα της διασύνδεσης, αλλά νοούνται ως αυθύπαρκτες οντότητες που λειτουργούν ανεξάρτητα από τους κοινωνικο-πολιτισμικούς παράγοντες και το κυρίαρχο σύστημα αξιών.

Η αναζήτηση όμως της ταυτότητας, ατομικής ή συλλογικής, έξω από το κοινωνικό γίγνεσθαι και τη φυσική πραγματικότητα, ιδεολογικοποιεί το πρόβλημα, όπως κι αυτό της διαχείρισης της πανδημικής κρίσης και μετατρέπει την ανάλυση των δομικών κοινωνικών αιτιάσεων σε ψυχολογία των ατομικών διαφορών. Έτσι όμως αποσυνδέει την ατομική βιογραφία από τις συλλογικές της αναφορές και την αποστειρώνει από τις κοινωνικές μορφοποιήσεις που εγκολπώνονται μέσα της.

 

Τεχνολογία και εργαλειοποίηση

Το κυρίαρχο εργαλείο της παραπάνω αποδιάρθρωσης του κοινωνικού είναι η αίσθηση της διασύνδεσης που παρέχει η τεχνολογία. Οι άνθρωποι όλο και περισσότερο αισθάνονται διασυνδεδεμένοι δίχως να είναι όμως στην πραγματικότητα. Αυτή η εργαλειοποίηση του ανθρώπου επιχειρείται μέσα από τις μεγάλες δυνατότητες του διαδικτύου, μέσω του οποίου οι άνθρωποι δίχως να μετακινούνται θα εργάζονται, θα διασκεδάζουν και θα επικοινωνούν.

Γίνεται επομένως ευθέως κατανοητό πως το ανάθεμα που ρίχνει ο κίνδυνος της πανδημίας του covid-19 είναι στην έννοια του κοινωνικού δεσμού, η οποία ενοχοποιείται και προκρίνεται αντ’ αυτής η ασώματη επικοινωνία και κατά κάποιο τρόπο η ασυναισθηματική, διαλλειπτική και απόμακρη κοινωνικότητα του διαδικτύου, ακόμη και στο φυσικό περιβάλλον.

Η μοναξιά του ανθρώπου

Υπάρχουν άνθρωποι που ζουν μονάχοι
σαν το ξεχασμένο στάχυ
ο κόσμος γύρω άδειος κάμπος
κι αυτοί στης μοναξιάς το θάμπος
σαν το ξεχασμένο στάχυ
άνθρωποι μονάχοι

Υπάρχουν άνθρωποι που ζουν μονάχοι
όπως του πελάγου οι βράχοι
ο κόσμος θάλασσα που απλώνει
κι αυτοί βουβοί σκυφτοί και μόνοι
ανεμοδαρμένοι βράχοι
άνθρωποι μονάχοι

Άνθρωποι μονάχοι σαν ξερόκλαδα σπασμένα
σαν ξωκλήσια ερημωμένα, ξεχασμένα
άνθρωποι μονάχοι σαν ξερόκλαδα σπασμένα
σαν ξωκλήσια ερημωμένα, σαν εσένα, σαν εμένα..

Στίχοι: Γιάννης Καλαμίτσης

Ιδιότυπη μοναξιά

Αυτή η πράγματι ιδιότυπη μοναξιά του ανθρώπου, καθώς και ο ιδιόμορφος εγκλωβισμός στον απέραντο κόσμο του διαδικτύου δημιουργεί ένα νέο υπόδειγμα ανθρώπου, ενός ανθρώπου που δεν μεταβάλλεται απλώς η κουλτούρα του, αλλά μεταβαίνει σε ένα νέο ανθρωπολογικό είδος, τον μετ-άνθρωπο του διαδικτύου.

Θα ήθελα να περικλείσω όμως αυτή την αναφορά με κάτι αισιόδοξο, πως ο άνθρωπος δύναται υπό οποιεσδήποτε συνθήκες να νοηματοδοτεί τη ζωή του και να φύεται στις ρωγμές της ιστορίας με την ελπίδα να αναγεννηθεί σε κάτι νέο, δυνατό κι όμορφο.

Εδώ λοιπόν στη ρωγμή της πανδημικής κρίσης και σε ό,τι μας κάνει να νιώθουμε ας αισθανθούμε πως δεν είμαστε μόνοι, διότι τα συναισθήματά μας έχουν σφυρηλατηθεί στο αμόνι της συγκυρίας, έχουν τις ρίζες τους και αλληλεπιδρούν με το ευρύτερο κοινωνικο-ιστορικό γίγνεσθαι κι ως εκ τούτου μας συνεγείρουν σε μια σχεσιακή κατεύθυνση ως αναγκαία και ικανή παράμετρο της αυτοπραγμάτωσής μας.

Έχουμε λοιπόν ανθρωπολογικό χρέος να αντισταθούμε στη μοναξιά που μας επιβάλλεται και να ορίσουμε το νέο σχεσιακό περιβάλλον ενισχύοντας τον κοινωνικό δεσμό.

 

Κάθε Ανάσταση έχει τη δική της Σταύρωση

Η κρίση της πανδημίας δημιούργησε αφενός την αναγκαιότητα της αλληλεγγύης, ενίσχυσε το αίσθημα πως μόνο ΜΑΖΙ θα τα καταφέρουμε, αφετέρου όμως δημιούργησε και μια συνθήκη ανασφάλειας όπου πολλοί άνθρωποι για να την αντέξουν και κυρίως να τη νοηματοδοτήσουν χρειάστηκε να κατασκευάσουν σωτήρες και εξιλαστήρια θύματα. Τα υποκείμενα που θα ενσαρκώσουν αυτούς τους ρόλους τα κατασκευάζουν φυσικά οι ίδιοι οι άνθρωποι, ως εκ τούτου η ανάγκη τους κατασκευάζει τους ήρωες τους (βλέπε κο Τσιόρδα) και ο φόβος τους τα μαύρα πρόβατα (βλέπε τσιγγάνους). Ως υποκειμενικές κατασκευές υπόκεινται στη βούληση των ανθρώπων να συνεχίσουν να υπάρχουν ως τέτοιοι… μη σας φανεί περίεργο δηλαδή αν κάτι στραβώσει οι ήρωες να ξεπέσουν και (ίσως πιο δύσκολο) τα μαύρα πρόβατα να «ασπρίσουν».

Η ανασφάλεια βέβαια δεν γεννά μόνο ήρωες και αποδιοπομπαίους τράγους, αλλά και ενδεχόμενους εχθρούς, έτσι ο άλλος από συν-κοινωνός γίνεται φορέας κινδύνων, εν δυνάμει εχθρός και φορέας του κακού ιού. Ο άλλος γίνεται καταπατητής του χώρου σου, τον κοιτάς περίεργα σαν να κλέβει τον αέρα σου.

Η πανδημία δημιούργησε μια κρίση του ΕΜΕΙΣ και αυτή με τη σειρά της μια αποσταθεροποίηση, που καταλύει το ΕΓΩ, όπως συμβαίνει σε κάθε κρίση, διότι αυτή δημιουργεί συνθήκες μετάβασης από κάτι οικείο σε κάτι άγνωστο. Η κρίση έφερε αποσταθεροποίηση, η αποσταθεροποίηση διχασμούς -εσωτερικούς και εξωτερικούς- και οδήγησε σε ατομικούς ελιγμούς σωτηρίας. Ξαφνικά ο άλλος έγινε εν δυνάμει εχθρός κι όταν ο άλλος είναι πολύ διαφορετικός φαντάζει ακόμη περισσότερο επικίνδυνος.

Κι αυτό γιατί στις κρίσεις οι άνθρωποι δεν μπορούν να λειτουργήσουν αναστοχαστικά, έχουν την ανάγκη απλά για δράση, πρέπει να αποφύγουν τον κίνδυνο, λειτουργεί το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, γίνονται περισσότερο παρορμητικοί ή παθητικοί, μια και ενεργοποιείται ο θυμός κι ο φόβος. Ιδιαίτερα στην τωρινή κρίση, η οποία αποτελεί ένα κομβικό σημείο ιστορικών διαστάσεων, οι διεργασίες in vivo δεν μπορούν να αξιολογηθούν συγχρονικά. Παρότι οι Έλληνες βρισκόμαστε σε μια διαρκή μεταβατική φάση με πολλαπλές εναλλαγές, παρότι δηλαδή έχουμε αποκτήσει μια εμπειρία στις μεταβάσεις βρισκόμαστε για ακόμη μια φορά αμήχανοι μπροστά στο κύμα των αλλαγών που έφερε και θα φέρει η πανδημία του κορονοϊού.

Πολλές φορές στην αποσταθεροποίηση της κρίσης οι άνθρωποι προσπαθούν να πιαστούν από οικείες συμπεριφορές κι όταν αυτό δεν είναι εφικτό εφευρίσκουν υποκατάστατα αυτών με συνέπεια αρκετές φορές να ακροβολίζονται και να ταμπουρώνονται εμφατικά στη δική τους θέση. Έτσι δημιουργούνται απόλυτες φωνές, τέτοιες που επιχειρούν να προσδώσουν μια νότα «ασφάλειας», φωνές που καταπραϋνουν το αίσθημα του φόβου που δημιουργεί ένας αόρατος εχθρός, δημιουργώντας τείχη προστασίας προς διάφορους ορατούς εχθρούς. Η κρίση κατασκευάζει λοιπόν εχθρούς και δυναμώνει στην οχλοβοή της τις ακραίες φωνές, αυτές που σηκώνουν πολύ κουρνιαχτό για να κρύψουν τους εσωτερικούς φόβους.

Όλες οι φωνές όμως κάτι έχουν να πουν, κάτι διεκδικούν, κάποια αγωνία μεταφέρουν και σε προσωπικό και σε κοινωνικό επίπεδο. Κυρίως μεταφέρουν σε προσωπικό επίπεδο την αγωνία για τις συνέπειες στην ψυχική υγεία, στην οικονομία (στην οικονομία της τσέπης, αλλά και στην οικονομία των σχέσεων) και σε συλλογικό επίπεδο την αγωνία για την έκβαση της κοινωνικής και πολιτικής θεώρησης και συγκρότησης ή αλλιώς στην ενδεχόμενη αναδιάρθρωση (με θετικό ή αρνητικό πρόσημο) των παραγωγικών σχέσεων και των σχέσεων εξουσίας, κ.ο.κ.

 

Στην κρίση, στον κίνδυνο δεν υπάρχει καιρός για αναστοχασμό, επείγει η «σωτηρία». Γι’ αυτό και οι κοινωνίες στις κρίσεις έχουν ανάγκη τις ήρεμες, πολυσυλλεκτικές φωνές, αυτές που θα αγκαλιάσουν και θα ακούσουν όλες τις διαφορετικές φωνές και θα επιχειρήσουν την σύνθεση κι όχι την διαίρεση.

Στις κρίσιμες φάσεις της αποσταθεροποίησης του οικείου πλαισίου αναφοράς ένα βέβαια είναι σίγουρο πως δεν μας παίρνει να επιστρέφουμε στο οικείο που χάσαμε, αυτό δεν μας χωράει πλέον. Είναι πολύ χρήσιμο να συνειδητοποιούμε κάθε φορά πως η αποσταθεροποίηση έρχεται ως αποτέλεσμα της πρότερης λειτουργίας μας και είναι μια ευκαιρία (ίσως επώδυνη) να μετασχηματίσουμε τις ζωές μας ή αλλιώς να επαναοικοιοποιήσουμε το οικείο. Βρισκόμαστε σε αυτή τη φάση λοιπόν όπου η αναγκαιότητα για δομικές αλλαγές στις ζωές μας είναι προ των πυλών κι επειδή αυτό είναι δύσκολο θα μας φταίνε όλοι οι άλλοι, θα δημιουργούμε συνεχώς εχθρούς.

Ο δρόμος της αναγέννησης προϋποθέτει την απώλεια, την κατανόηση των ματαιώσεων, της συνειδητοποίησης του πόνου, η σταύρωση φέρνει την ανάσταση. Χρειάζεται αυτό να το κατανοήσουμε και να το εντάξουμε δημιουργικά στη συλλογική μας συνείδηση, η οποία τα τελευταία χρόνια στεκόταν μόνο στη χαρά της Λαμπρής ή στην καλύτερη περίπτωση στο χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης με τη νίκη της ζωής έναντι του θανάτου. Ούτε λόγος για την Σταύρωση…

Σήμερα βιώνουμε μικρές (ή μεγαλύτερες) ματαιώσεις που δημιουργούν θλίψη, επώδυνα συναισθήματα (σαν καρφιά στην ψυχή) κι ένα αγκάθινο στεφάνι ως το άγριο όριο του ελέγχου της πανδημίας…βιώνουμε τις δικές μας «σταυρώσεις». Είναι μια ευκαιρία επομένως βιώνοντας τες να τις επιτρέψουμε να μας φωτίσουν πτυχές μας που χρειάζεται να αφήσουμε πίσω και μέσα από τις απώλειές τους να αναζητήσουμε καινούργιες, να βιώσουμε με άλλα λόγια το δικό μας «δράμα» ως αφετηρία μιας εσωτερικής διαδρομής από την σταύρωση, στην ανάσταση και τη χαρά.

Ο Κορωνοϊός και η διπλή διάσταση του πάθους

Το άκουσμα της λέξης «πάθος» συνειρμικά κάποιους μας παραπέμπει σε έντονα θετικά συναισθήματα, όπως η αγάπη , ο έρωτας και ο ενθουσιασμός, και κάποιους άλλους μας παραπέμπει σε έντονα αρνητικά συναισθήματα, όπως η οδύνη.  Η λέξη προέρχεται από τον αόριστο β’ «ἔπαθον» του ρήματος «πάσχω» κι αναφέρεται σε ό,τι παθαίνει κάποιος είτε αυτό είναι καλό είτε αυτό είναι κακό. Στην αδύναμη εκδοχή της έννοιας τοποθετείται κάποιος που πάσχει, υποφέρει από κάτι. Εκεί έχει τοποθετηθεί η Ελληνική, κι όχι μόνο, κοινωνία το τελευταίο χρονικό διάστημα καθώς πάσχει , υποφέρει από τον κορωνοϊό. Πρόκειται γι έναν ιό που έχει επιφέρει πολυεπίπεδες επιπτώσεις, βιολογικές, συναισθηματικές, κοινωνικές, οικονομικές κ.ά. Το γεγονός ότι πρόκειται γι έναν καινούριο ιό, που είναι δύσκολο να ελεγχθεί η διάδοσή και η (επί)δραση του, έχει κατακλύσει τους περισσότερους με ένα αίσθημα προσωπικής απειλής και φόβου. Απειλείται η ζωή του ανθρώπου, όχι μόνο στην βιολογικής της διάσταση αλλά και στην κοινωνικοσυναισθηματική. Απειλείται η καθημερινότηά μας με τις όποιες συνήθειες έχουν εδραιωθεί ως τώρα. Απειλείται ή αίσθηση ελέγχου και παντοδυναμίας προς την ζωή, καθώς  ένας ιός μας ελέγχει και μας περιορίζει. Απειλείται η αίσθηση ελευθερίας μας. Απειλείται… Απειλείται… ή μήπως όχι;

 Είναι γεγονός πως σε κάθε τι άγνωστο νιώθουμε φόβο, και σε περιόδους ασθένειας νιώθουμε αδύναμοι και παθητικοί. Όλα αυτά γίνονται αντιληπτά όταν το «πάθος» αποτελεί ένα αρνητικό βίωμα. Σαν αντίβαρο μπορεί να χρησιμοποιηθεί η δυνατή εκδοχή του «πάθους», κάποιο πολύ ισχυρό συναίσθημα που υπερισχύει της λογικής και μας εξοπλίζει με μεγάλη ενεργητικότητα και αποφασιστικότητα για την επίτευξη κάποιου στόχου. Στην προκειμένη κατάσταση ως στόχος μπορεί να τεθεί ο πόθος για την ζωή. Ο στόχος μας υπενθυμίζει που θέλουμε να φτάσουμε. Εάν είναι ιερός κάθε εμπόδιο θα ξεπεραστεί. Ο καθένας από εμάς έχει έναν διαφορετικό, ιερό,  λόγο για να ζήσει. Για μία μητέρα στόχος μπορεί  να αποτελεί η επιθυμία «να ζήσει για το παιδί της», γι έναν έφηβο στόχος μπορεί να αποτελεί το όραμα «να ζήσει για να αλλάξει τον κόσμο», γι έναν ερωτευμένο στόχος μπορεί να αποτελεί η επιθυμία «να ζήσει για να δημιουργήσει οικογένεια με τον σύντροφό του». Σε κάθε περίπτωση η δύναμη για ζωή προσφέρει την αίσθηση του άτρωτου, ο άνθρωπος παύει να πάσχει παθητικά, δραστηριοποιείται  και διεκδικεί ένα κομμάτι της ζωής του. Διεκδικεί με κάθε διαθέσιμο όπλο.

 Η Επιστήμη σε αυτήν την κρίσιμη μάχη μας έχει προσφέρει κάποια «όπλα», προτείνοντας κάποια μέτρα για την αντιμετώπιση κι εξάπλωση του κορωνοϊού. Αποτελεί ατομική ευθύνη το εάν θα επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε αυτά τα όπλα αλλά και με ποιόν τρόπο. Η συνθήκη «μένουμε σπίτι» ίσως να φάνηκε περιοριστική, ασφυκτική και να βιώσαμε τα σπίτια μας ως φυλακές πολυτελείας. Είναι σημαντική η ματιά που επιλέγουμε να δούμε τα γεγονότα. Μπορούμε να αξιοποιήσουμε την συνθήκη «μένουμε σπίτι» προσφέροντας στο σπίτι το νόημα που του αρμόζει, δηλαδή έναν χώρο στον οποίο νιώθουμε ασφάλεια, ασφάλεια να επικοινωνήσουμε, να αισθανθούμε και να δημιουργήσουμε. Η καθημερινότητα ανατρέπεται και προσφέρει την ευκαιρία στους ανθρώπους να έρθουν συναισθηματικά πιο κοντά. Οι γονείς μπορούν να περάσουν ποιοτικά και δημιουργικά χρόνο με το παιδί τους, να επανασυνδεθούν μαζί του, να ανακαλύψουν καινούριες πτυχές αλλά και να (ανα)γνωρίσουν δικές τους, κάτι που η προηγούμενη καθημερινότητα καθιστούσε δύσκολο. Επιπλέον, είναι μία καλή ευκαιρία για διαδικτυακή επικοινωνία με φιλικά μας πρόσωπα. Και καθώς τα αγγίγματα μεταξύ προσώπων είναι περιοριστικά, είναι μία καλή ευκαιρία να αγγίξουμε τον εαυτό μας, να τον φροντίσουμε, να ακούσουμε τί ανάγκες κι επιθυμίες έχει, να εκτιμήσουμε όσα κι όσους έχουμε.

 Όπως το πάθος μπορεί να μετατραπεί από μία κατάσταση αδυναμίας σε μία κατάσταση σθένους, έτσι κι όλο αυτό που βιώνουμε μπορεί να αλλάξει. Το πάθος για την ζωή μπορεί να μας αλλάξει! Εξάλλου, μην ξεχνάμε ότι διανύουμε την περίοδο της άνοιξης, όπου η φύση «ξυπνά» από την κρύα και σκοτεινή εποχή του χειμώνα και μας χαρίζει και πάλι την ζωή! Στον κύκλο της ζωής τίποτα δεν μένει στάσιμο, όλα μεταβάλλονται , αρκεί μόνο να προηγηθεί  «το ξύπνημα». Σε περιόδους κρίσης είναι καλό να μην επικρατεί ούτε πανικός ούτε αδιαφορία.  Η λύση βρίσκεται κάπου στην μέση. Πρόκειται για μία πρωτόγνωρη εμπειρία γι όλους κι όποιος προσαρμοστεί πιο γρήγορα στα νέα δεδομένα θα ανταπεξέλθει καλύτερα των συνθηκών. Όσα συμβαίνουν μας επηρεάζουν και μέσα από αυτήν την διαδικασία αλληλεπίδρασης,  όλοι έχουμε να μάθουμε κάτι καινούριο γι εμάς και για τους άλλους.

Εύχομαι στον καθένα υγεία και μία εσωτερική αφύπνιση, που θα τον κινητοποιήσει , σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.  Να αγαπάτε με πάθος τον εαυτό σας, το σύνολό σας και την ευθύνη.

“Ν' αγαπάς την ευθύνη.

Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου

 έχω χρέος να σώσω τη γης.

Αν δε σωθεί, εγώ φταίω.”

Νίκος Καζαντζάκης

                                                                                                  Ανδριανή Μητροπούλου

                                                                                                               

                                                                                                  Ψυχολόγος, συνεργάτης του ΝΗΜΑτος