Κάθε βράδυ, εκατομμύρια άνθρωποι κάθονται μπροστά στην τηλεόραση για να ενημερωθούν για όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Παρακολουθούν πολέμους, εγκλήματα, οικονομικές ειδήσεις που αναδεικνύουν τις δυσκολίες που βιώνουν οι πολίτες, φυσικά σε καθημερινό επίπεδο προβάλλουν πολιτικές αντιπαραθέσεις και, όταν συμβαίνουν, προβάλλουν εκτενώς τις φυσικές καταστροφές. Όταν τελειώνει το δελτίο, όλοι εμείς οι τηλεθεατές ή οι «χρήστες» του διαδικτύου (καθώς η είδηση διαχέεται πλέον από παντού) έχουμε αποκτήσει μια εικόνα της πραγματικότητας. Είναι όμως αυτή η πραγματικότητα ή είναι η εικόνα που κάποιοι επέλεξαν να μας παρουσιάσουν;
Η ενημέρωση δεν είναι μια ουδέτερη διαδικασία και κάθε δελτίο ειδήσεων ή ενημερωτική εκπομπή, αποτελεί προϊόν κάποιων επιλογών, από το ποια γεγονότα θα προβληθούν, με ποια σειρά, για πόση ώρα και με ποιον τρόπο. Η πρώτη είδηση αποκτά συνήθως μεγαλύτερη βαρύτητα, η επανάληψη ενισχύει την εντύπωση της σπουδαιότητας ενός γεγονότος, ενώ η διαρκής προβολή αρνητικών ειδήσεων μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι περισσότερο επικίνδυνος απ’ όσο πραγματικά είναι.
Οι επιστήμονες της επικοινωνίας έχουν μελετήσει αυτούς τους μηχανισμούς. Οι Maxwell McCombs και Donald Shaw ανέπτυξαν τη θεωρία της θεματοθεσίας (agenda-setting), σύμφωνα με την οποία τα μέσα ενημέρωσης δεν μας υποδεικνύουν απαραίτητα τι να σκεφτόμαστε, αλλά επηρεάζουν ποια ζητήματα θα θεωρήσουμε σημαντικά. Αν, για παράδειγμα, ένα δελτίο προβάλλει καθημερινά και με ιδιαίτερη έμφαση περιστατικά εγκληματικότητας, ο τηλεθεατής είναι πιθανό να θεωρήσει την εγκληματικότητα ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα της κοινωνίας, ακόμη κι αν τα διαθέσιμα στοιχεία δεν δείχνουν αντίστοιχη αύξησή της, όπως συμβαίνει με το φαινόμενο της βίας των ανηλίκων. Με άλλα λόγια, η συχνότητα και η προβολή μιας είδησης επηρεάζουν τη θέση που καταλαμβάνει στη συνείδησή μας.
Εξίσου σημαντική είναι η θεωρία της πλαισίωσης (framing), την οποία ανέλυσε ο Robert Entman. Εδώ το ζήτημα δεν είναι τόσο ποια είδηση επιλέγεται, αλλά πώς παρουσιάζεται. Ας υποθέσουμε ότι πραγματοποιείται μια μεγάλη εργατική κινητοποίηση και την καλύπτουν πολλά τηλεοπτικά συνεργεία. Ένα κανάλι από αυτά μπορεί να επικεντρωθεί στα αιτήματα των εργαζομένων, ένα δεύτερο στην ταλαιπωρία των πολιτών και ένα τρίτο στις πολιτικές αντιπαραθέσεις που προκαλεί ή ένα τέταρτο στα επεισόδια που προκλήθηκαν στο περιθώριο της κινητοποίησης. Και τα τέσσερα ενδέχεται να παρουσιάζουν αληθινά γεγονότα, ωστόσο, το καθένα διαμορφώνει μια διαφορετική αντίληψη για το ίδιο συμβάν. Δεν χρειάζεται, επομένως, μια είδηση να είναι ψευδής για να δημιουργήσει μια μεροληπτική ή παραπλανητική εικόνα της πραγματικότητας. Επιπλέον στο σημερινό τηλεοπτικό περιβάλλον παρατηρούμε μια συγκεκριμένη μεθοδολογία πλαισίωσης της είδησης. Ας πούμε στο παράδειγμα της εργατικής κινητοποίησης η εστίαση θα δοθεί στα επεισόδια και τις πολιτικές αντιπαραθέσεις. Οι εργατικές διεκδικήσεις θα αναφερθούν προφανώς αλλά θα «πάνε κουβά».
Ένας τρίτος μηχανισμός αφορά την επανάληψη και τη συναισθηματική φόρτιση των ειδήσεων. Όταν ένα γεγονός προβάλλεται με έμφαση ή πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ημέρας, με παρόμοιες εικόνες, τίτλους και σχολιασμούς, αποκτά μεγαλύτερη οικειότητα και συχνά μεγαλύτερη σημασία στη σκέψη μας. Παράλληλα, οι αρνητικές ειδήσεις προσελκύουν ευκολότερα την προσοχή, καθώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στις πληροφορίες που σχετίζονται με απειλές και κινδύνους. Έτσι εξηγείται, εν μέρει, γιατί οι ειδήσεις για εγκλήματα, πολέμους και καταστροφές κυριαρχούν στα δελτία, ενώ οι θετικές κοινωνικές εξελίξεις συχνά περιορίζονται ή απουσιάζουν.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ομοιομορφία των δελτίων. Συχνά, διαφορετικοί τηλεοπτικοί σταθμοί προβάλλουν σχεδόν τα ίδια θέματα, με παρόμοια σειρά και έμφαση. Αυτό δεν αποδεικνύει απαραίτητα κάποιον οργανωμένο συντονισμό, φανερώνει, όμως, πόσο ισχυροί είναι οι κοινοί μηχανισμοί επιλογής των ειδήσεων, οι επαγγελματικές συνήθειες, οι οικονομικές εξαρτήσεις και ο ανταγωνισμός για την τηλεθέαση. Η ενημέρωση κινδυνεύει έτσι να αποκτήσει έναν ομοιόμορφο χαρακτήρα, περιορίζοντας την ποικιλία της οπτικής μέσα από την οποία οι πολίτες κατανοούν τα γεγονότα.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν γνωρίζει τον κόσμο μόνο μέσα από τις άμεσες εμπειρίες του, αλλά κυρίως μέσα από συστήματα, τη λειτουργία των οποίων συχνά αγνοεί και φυσικά δεν μπορεί να ελέγχει, όπως είναι και τα κανάλια ενημέρωσης. Ο κοινωνιολόγος Anthony Giddens περιγράφει αυτή τη συνθήκη μέσα από την έννοια των «αφηρημένων συστημάτων» (δηλαδή τα συμβολικά τεκμήρια, όπως το χρήμα, και τα συστήματα των ειδικών, στα οποία συμπεριλαμβάνονται τα δίκτυα τεχνικής, επιστημονικής ή επαγγελματικής γνώσης), στα οποία εμπιστευόμαστε ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής μας ζωής. Αναθέτουμε εν προκειμένω σε άλλους όχι μόνο τη συλλογή των πληροφοριών, αλλά και την αξιολόγηση της σημασίας τους. Έτσι, ενώ έχουμε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες από ποτέ, δεν σημαίνει ότι κατανοούμε και καλύτερα την πραγματικότητα.
Από ψυχολογική άποψη, η διαρκής έκθεση σε ειδήσεις που προκαλούν φόβο, αγωνία και ανασφάλεια μπορεί να επηρεάζει βαθύτερα τη σχέση μας με τον κόσμο. Όταν η κοινωνική πραγματικότητα παρουσιάζεται κυρίως μέσα από κινδύνους, απειλές και συγκρούσεις, ενδέχεται να ενισχύεται η καχυποψία, να περιορίζεται η εμπιστοσύνη και να καλλιεργείται η αίσθηση ότι ζούμε σ’ ένα κόσμο τον οποίο αδυνατούμε να επηρεάσουμε. Ο άνθρωπος σταδιακά μετατρέπεται από ενεργό πολίτη σε ανήσυχο παρατηρητή μιας πραγματικότητας που μοιάζει να εξελίσσεται ερήμην του. Και βεβαίως αυτή η παθητική στάση τον καθηλώνει σταδιακά στο ρόλο του καταναλωτή ειδήσεων, πληροφοριών και κατά προέκταση προϊόντων και υπηρεσιών.
Ασφαλώς, η ενημέρωση αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση της δημοκρατίας και η δημοσιογραφία είναι ένας από τους πυλώνες ελέγχου της εξουσίας. Από την άλλη η επιλογή και η ιεράρχηση των ειδήσεων είναι αναπόφευκτες, αφού κανένα δελτίο δεν μπορεί να παρουσιάσει όλα όσα συμβαίνουν. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι επιλογές αυτές καθοδηγούνται από σκοπιμότητες που δεν γίνονται αντιληπτές από το κοινό ή όταν η εμπιστοσύνη στην ενημέρωση μετατρέπεται σε παραίτηση από την προσωπική κρίση.
Η ουσιαστική ελευθερία και η υγιής δημοκρατία δεν εξαρτώνται μόνο από το δικαίωμά μας να γνωρίζουμε, αλλά και από την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε κριτικά και να αξιολογούμε όσα μαθαίνουμε. Ειδικότερα σήμερα που η πρόσβαση στην πληροφορία μοιάζει τόσο εύκολη, χρειάζεται περισσότερο από ποτέ να αναρωτιόμαστε όχι μόνο αν μια είδηση είναι αληθινή, αλλά και γιατί επιλέχθηκε, γιατί παρουσιάστηκε με τον συγκεκριμένο τρόπο και, κυρίως, ποιες ειδήσεις ή πλευρές της είδησης έμειναν έξω από το δελτίο.
Η χειραγώγηση δεν πλαισιώνεται συνήθως με ψεύτικες ειδήσεις, αλλά με την επιλεκτική μεθοδολογία προβολής των αληθινών ειδήσεων.
Ένα πρόσφατο περιστατικό στη Μυτιλήνη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η παρουσίαση μιας είδησης μπορεί να επηρεάζει την κατανόηση της κοινωνικής πραγματικότητας.
Στις 8 Νοεμβρίου 2026, κατά τον εορτασμό της απελευθέρωσης της πόλης, οι κτηνοτρόφοι αποφάσισαν να διαμαρτυρηθούν για την οικονομική καταστροφή που αντιμετωπίζουν εξαιτίας του αφθώδους πυρετού και των περιοριστικών μέτρων. Ζήτησαν να πραγματοποιηθεί η παρέλαση χωρίς πολιτικούς επισήμους στην εξέδρα, με αποτέλεσμα να πραγματοποιηθεί μεν η μαθητική παρέλαση, όχι όμως και η στρατιωτική. Είναι αδιανόητο -και τραγικό- ότι κάποιοι αποφάσισαν να αποσυρθεί ο στρατός από τον εορτασμό της απελευθέρωσης της πόλης.
Αν η είδηση ωστόσο περιοριστεί στην αναστάτωση που προκάλεσε η κινητοποίηση, οι κτηνοτρόφοι εμφανίζονται ως υπεύθυνοι για τη διατάραξη μιας εθνικής γιορτής. Αν, αντίθετα, αναζητήσουμε τις αιτίες της διαμαρτυρίας, αναδύεται μια διαφορετική πραγματικότητα, ότι οι άνθρωποι χάνουν τα κοπάδια τους, περιμένουν τις αποζημιώσεις, αδυνατούν να συντηρήσουν τις εκμεταλλεύσεις τους και αγωνιούν για το μέλλον των οικογενειών τους. Αναδύεται επίσης η ευθύνη αυτών που αποφάσισαν να αποσύρουν το στράτευμα.
Στην παραπάνω είδηση υπάρχει και κάτι που δύσκολα αποτυπώνεται στα τηλεοπτικά ρεπορτάζ. Ως ψυχοθεραπευτής έχω συνομιλήσει με κτηνοτρόφους που φτάνουν στο γραφείο μου ψυχικά καταβεβλημένοι από τη θανάτωση των κοπαδιών τους. Αυτό που βιώνουν δεν είναι μόνο μια οικονομική απώλεια, αλλά ένα πραγματικό και δυσβάστακτο πένθος. Τα ζώα τους δεν αποτελούσαν απλώς παραγωγικές μονάδες, ήταν μέρος της καθημερινότητάς τους, αντικείμενο διαρκούς φροντίδας, συνέχεια της οικογενειακής τους ιστορίας και συχνά αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπικής τους ταυτότητας. Όταν ένας κτηνοτρόφος χάνει το κοπάδι του, δεν χάνει μόνο το εισόδημά του, αλλά αισθάνεται ότι χάνει τον τρόπο με τον οποίο έμαθε να υπάρχει στον κόσμο και αυτή η απώλεια δεν αποκαθίσταται μόνο με εξαγγελίες για οικονομική ενίσχυση.
Από την άλλη ο κόσμος το έχει τούμπανο κι εμείς κρυφό καμάρι. Είναι δύσκολο να παρακολουθεί κανείς όσα συμβαίνουν στον πρωτογενή τομέα χωρίς να αναρωτιέται ποια οικονομικά συμφέροντα επηρεάζουν τις αποφάσεις και ποιο μέλλον επιφυλάσσεται στην ελληνική κτηνοτροφία. Είναι επίσης εύλογο να αναρωτηθούμε πώς συνδέεται η διαχείριση της σημερινής κρίσης με τις χρόνιες παθογένειες που αποκάλυψε η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ.
Δεν διαθέτουμε στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι ζωονόσοι χρησιμοποιούνται σκόπιμα για τη συγκάλυψη του συγκεκριμένου σκανδάλου, μπορούμε, όμως, να θέσουμε το ερώτημα αν η διαρκής επικέντρωση στις υγειονομικές κρίσεις αφήνει στο περιθώριο τη συζήτηση για τις ευθύνες, τις οικονομικές ενισχύσεις και τον τρόπο λειτουργίας των αρμόδιων θεσμών. Και κυρίως, μπορούμε να απαιτήσουμε να ερευνηθούν αυτές οι σχέσεις.
Η απουσία αποδείξεων για μια συγκεκριμένη υπόθεση δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάψουμε να αναρωτιόμαστε. Η επιστημονική σκέψη δεν περιορίζεται στην καταγραφή όσων έχουν ήδη αποδειχθεί, αλλά υποχρεούται να διατυπώνει υποθέσεις, να αξιοποιεί την εμπειρία, να αναγνωρίζει τις αντιφάσεις και να αναζητά τρόπους να τις διερευνήσει. Η διαίσθηση δεν μπορεί να αποτελέσει υποκατάστατο της τεκμηρίωσης μπορεί να γίνει όμως αφετηρία προς τη διερεύνηση της αλήθειας.
Το ίδιο ισχύει και για τη δημοσιογραφία, αν περιορίζεται στην αναπαραγωγή κυβερνητικών εξαγγελιών για εκατομμύρια ευρώ που διατίθενται στους παραγωγούς, χωρίς να εξετάζει πόσα χρήματα έφτασαν πραγματικά στους δικαιούχους, πότε καταβλήθηκαν και ποιες ανάγκες κάλυψαν, τότε δεν ασκεί επαρκώς τον ελεγκτικό της ρόλο.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της χειραγώγησης μέσω της ενημέρωσης, δεν είναι δηλαδή αναγκαίο να αποκρύπτεται ένα γεγονός, αφού αρκεί η επιλεκτική παρουσίασή του, ώστε η προσοχή να μετατοπίζεται από τις ευθύνες των θεσμών στις αντιδράσεις των πολιτών. Φτάνει η κοινωνική διαμαρτυρία να μεταφράζεται ως το πρόβλημα, ενώ οι συνθήκες που τη γέννησαν να παραμένουν στο περιθώριο.
Η δημοσιογραφία δεν υπάρχει μόνο για να μας μεταφέρει όσα συμβαίνουν, έχει επιπλέον μια θεμελιώδη δημοκρατική αποστολή να ελέγχει την εξουσία, να αναζητά τις ευθύνες της και να δίνει φωνή σε όσους δυσκολεύονται να ακουστούν, σε όσους δηλαδή δεν έχουν πρόσβαση στην εξουσία.
Το σημαντικότερο ερώτημα από τα γεγονότα της Μυτιλήνης δεν είναι μόνο γιατί οι κτηνοτρόφοι εμπόδισαν τους πολιτικούς επισήμους να καταλάβουν τις θέσεις τους στην εξέδρα, αλλά το γιατί χρειάστηκε να φτάσουν μέχρι εκεί για να ακουστεί η κραυγή της αγωνίας τους.
Θυμηθείτε: όταν η ενημέρωση ασχολείται περισσότερο με την αναστάτωση που προκαλούν οι πολίτες παρά με τις συνθήκες που τους οδηγούν στην απόγνωση, κινδυνεύει να προστατεύει την εξουσία από τον κοινωνικό έλεγχο, αντί να προστατεύει την κοινωνία από την αυθαιρεσία της εξουσίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου