«Ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται μόνο όταν αλλάζει τον τρόπο που σκέφτεται, αλλά κι όταν αλλάζει τον τρόπο που αισθάνεται τον κόσμο».
Στο βιβλίο της "παλιννόστηση αισθήσεων", η ανθρωπολόγος Νάντια Σερεμετάκη μας υπενθυμίζει κάτι που ο σύγχρονος πολιτισμός μοιάζει να έχει λησμονήσει, ότι οι αισθήσεις δεν είναι απλώς βιολογικές λειτουργίες, αλλά φορείς μνήμης, ταυτότητας και πολιτισμού. Μέσα από αυτές ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται μόνο την πραγματικότητα, αλλά κυρίως την βιώνει.
Η όσφρηση ενός φαγητού μπορεί να μας μεταφέρει δεκαετίες πίσω, ένα άγγιγμα μπορεί να γεννήσει ασφάλεια ή φόβο, ένας ήχος ή μια εικόνα να αφυπνίσει ένα πένθος που θεωρούσαμε ξεχασμένο. Οι αισθήσεις αποθηκεύουν εμπειρίες πριν ακόμη αυτές λεκτικοποιηθούν.
Ο Φρόιντ εισήγαγε μια επαναστατική ιδέα όταν μίλησε για το ασυνείδητο, καθώς έδειξε ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται από ψυχικές διεργασίες που δεν είναι άμεσα προσβάσιμες στη συνείδηση. Όμως η θεραπευτική παράδοση που ακολούθησε, παρά τις σημαντικές εξελίξεις της, συνέχισε να δίνει προτεραιότητα κυρίως στο λόγο και στη συμβολοποίηση. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πρόκληση, να μιλήσουμε για την παλινόστηση, άρα και τη θεραπεία, των αισθήσεων κι αυτό κυρίως επειδή οι αισθήσεις προφανώς δεν αντικαθιστούν το λόγο, αλλά προηγούνται αυτού. Ο πρώτος ψυχικός χάρτης δεν είναι λεκτικός, αλλά αισθητηριακός. Το βρέφος γνωρίζει πρώτα το άγγιγμα, τη μυρωδιά της μητέρας, τον τόνο της φωνής, τον ρυθμό της αναπνοής και πολύ αργότερα θα μάθει να μιλά.
Η Εξελικτική Συστημική Προσέγγιση αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όχι ως μια κλειστή ψυχική οντότητα, αλλά ως έναν οργανισμό που εξελίσσεται μέσα στις σχέσεις του. Καμία ψυχική λειτουργία δεν γεννιέται απομονωμένη από το περιβάλλον. Η συνείδηση, η ταυτότητα, η ηθική και η ελευθερία συγκροτούνται μέσα από τη συνάντηση με τον άλλο.
Το ίδιο συμβαίνει και με τις αισθήσεις, δεν βλέπουμε μόνο με τα μάτια μας, μαθαίνουμε να βλέπουμε μέσα από το βλέμμα που μας κοιτά. Δεν ακούμε μόνο με τα αυτιά μας, μαθαίνουμε να ακούμε μέσα από τη φωνή που μας καθησύχασε ή μας τρόμαξε. Δεν αγγίζουμε μόνο με τα χέρια μας, μαθαίνουμε τι σημαίνει άγγιγμα μέσα από τα σώματα που μας αγκάλιασαν ή μας απώθησαν.
Οι αισθήσεις είναι από την πρώτη στιγμή σχεσιακές, δεν αποτελούν δηλαδή ιδιότητες ενός απομονωμένου εγκεφάλου αλλά προϊόντα μιας ζωντανής αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον οργανισμό και το περιβάλλον του.
Η σύγχρονη απονεύρωση των αισθήσεων
Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια παράδοξη αντίφαση, ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε τόσα ερεθίσματα και ποτέ άλλοτε δεν αισθανόταν τόσο λίγο. Καταναλώνουμε ασταμάτητα εικόνες αλλά δυσκολευόμαστε να παρατηρήσουμε, ακούμε συνεχώς ήχους αλλά σπανίως αφουγκραζόμαστε, γευόμαστε βιαστικά, αγγίζουμε όλο και λιγότερο, μυρίζουμε τις οσμές και τα αρώματα ενός κόσμου που χάνει διαρκώς τη φυσικότητά του.
Η ψηφιακή πραγματικότητα υπερδιεγείρει τον εγκέφαλο και ταυτόχρονα ατροφεί τη βιωματική σχέση με το σώμα. Ο άνθρωπος γίνεται ολοένα και περισσότερο θεατής της ζωής του και απομακρύνεται από το βίωμα. Η αποξένωση από τις αισθήσεις όμως δεν είναι μόνο μια αισθητηριακή απώλεια, αλλά κυρίως μια υπαρξιακή απώλεια.
Η θεραπεία ως επανεκπαίδευση της αίσθησης
Στην Εξελικτική Συστημική Προσέγγιση η θεραπεία δεν ταυτίζεται με την εξάλειψη του συμπτώματος. Είναι μια διαδικασία εξέλιξης του ίδιου του οργανισμού. Ο θεραπευόμενος δεν καλείται μόνο να αφηγηθεί διαφορετικά την ιστορία του, καλείται να βιώσει διαφορετικά τον κόσμο. Να μπορεί να σταθεί στη σιωπή χωρίς να πανικοβάλλεται, να απολαμβάνει μια διαδρομή χωρίς να σκέφτεται τον προορισμό, να αισθανθεί το σώμα του χωρίς να το κρίνει, να ακούσει πραγματικά τον άνθρωπο απέναντί του, να επιτρέψει στον εαυτό του να συγκινηθεί. Με άλλα λόγια, να αποκτήσει ξανά αισθητηριακή παρουσία, η οποία προφανώς δεν συνιστά μια τεχνική διαδικασία αλλά ένα εξελικτικό γεγονός.
Οι αισθήσεις ως βιολογικός μηχανισμός εξέλιξης
Οι αισθήσεις δεν δημιουργήθηκαν μόνο για να προστατεύουν τον οργανισμό από τον κίνδυνο, αλλά και για να επιτρέψουν την προσαρμογή, τη μάθηση και τη συνεργασία. Ο εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται απλώς πληροφορίες, ερμηνεύει τις αισθητηριακές εμπειρίες, προβλέπει τις συνέπειες, αναδιοργανώνει τη συμπεριφορά και μετασχηματίζει τον ίδιο τον οργανισμό.
Η εξέλιξη δεν πραγματοποιείται μόνο μέσω της γενετικής επιλογής αλλά και μέσω της διαρκούς αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με το περιβάλλον του. Οι αισθήσεις είναι το εξελικτικό όργανο αυτής της αλληλεπίδρασης.
Γι' αυτό και η θεραπεία δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στις γνωστικές ανακατασκευές ή στις συναισθηματικές εκφορτίσεις. Χρειάζεται επιπλέον να αποκαθιστά τη ζωντανή σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο.
Η θεραπεία ως παλιννόστηση
Η «παλιννόστηση των αισθήσεων» δεν αφορά μόνο την επιστροφή σε μια χαμένη αισθητηριακή εμπειρία, αφορά και την επιστροφή σε μια πιο ολοκληρωμένη μορφή ανθρώπινης ύπαρξης. Εκεί όπου το σώμα δεν είναι φορέας συμπτωμάτων αλλά φορέας νοήματος. Όπου η συγκίνηση δεν είναι εμπόδιο της σκέψης αλλά προϋπόθεσή της. Όπου η σχέση δεν περιορίζεται στην ανταλλαγή λέξεων αλλά γίνεται κοινή εμπειρία βιωματικής παρουσίας.
Η Εξελικτική Συστημική Προσέγγιση θα μπορούσε να διατυπώσει αυτή τη θέση ως εξής: Η θεραπεία είναι η διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος ανακτά την ικανότητά του να αισθάνεται, να σχετίζεται και να εξελίσσεται. Οι αισθήσεις αποτελούν την πρώτη γλώσσα της σχέσης και, ταυτόχρονα, τον βαθύτερο μηχανισμό της ανθρώπινης εξέλιξης.
Μετά τη θεραπεία που αναζητά να φωτίσει το ασυνείδητο και την αφηγηματική θεραπεία, ανοίγεται μπροστά μας ο θεραπευτικός ορίζοντας της θεραπείας των αισθήσεων. Όχι ως μια νέα τεχνική, αλλά ως η επιστροφή του ανθρώπου στη ζωντανή σχέση με το σώμα του, με τους άλλους και με τον κόσμο. Γιατί μόνο ό,τι μπορεί να αισθανθεί πραγματικά, μπορεί τελικά και να το μετασχηματίσει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου